Quyền lực nhà nước thống nhất: phân công, phối hợp và kiểm soát

Mở đầu

Trong tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam, nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát là nền tảng hiến định của mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hiến pháp năm 2013 quy định rõ tại khoản 3 Điều 2 rằng quyền lực nhà nước được thực hiện thông qua ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, với cơ chế vận hành không tách rời mà gắn kết trong một chỉnh thể thống nhất. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với cách hiểu giản đơn về “phân quyền” theo nghĩa đối trọng cứng giữa các nhánh quyền lực. Cách tiếp cận này bảo đảm quyền lực nhà nước vừa tập trung vào mục tiêu chung, vừa được tổ chức bằng cơ chế tự ràng buộc và kiểm soát lẫn nhau.

Hiểu đúng về tính thống nhất của quyền lực nhà nước

Tính thống nhất của quyền lực nhà nước trước hết bắt nguồn từ bản chất quyền lực thuộc về Nhân dân. Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực, còn Nhà nước chỉ là thiết chế được giao quyền để tổ chức, thực thi và bảo vệ lợi ích chung. Vì vậy, thống nhất không đồng nghĩa với tập trung tuyệt đối vào một cơ quan duy nhất, mà là sự thống nhất về mục tiêu, ý chí và sự vận hành trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật.

Từ góc độ pháp lý, thống nhất quyền lực còn thể hiện ở việc các cơ quan nhà nước đều hoạt động trong cùng một hệ thống quyền lực công, cùng hướng tới bảo vệ lợi ích của Nhân dân, bảo vệ chế độ hiến định và bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước. Mỗi cơ quan chỉ thực hiện phần quyền lực được giao theo chức năng, thẩm quyền và trách nhiệm đã được Hiến pháp và luật định. Do đó, thống nhất là nguyên tắc nền, còn phân công, phối hợp và kiểm soát là phương thức tổ chức để nguyên tắc đó được hiện thực hóa.

Phân công quyền lực: xác lập ranh giới thẩm quyền

Phân công là việc xác định rõ cơ quan nào thực hiện quyền lập pháp, cơ quan nào thực hiện quyền hành pháp, cơ quan nào thực hiện quyền tư pháp, đồng thời xác định phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của từng cơ quan. Mục đích của phân công là tránh chồng chéo chức năng, hạn chế xung đột thẩm quyền và làm rõ trách nhiệm chính trị - pháp lý của từng chủ thể trong bộ máy nhà nước.

Ở Việt Nam, Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, lập pháp và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước; Chính phủ thực hiện quyền hành pháp; Tòa án nhân dân thực hiện quyền tư pháp theo Hiến pháp và luật. Sự phân công này không tạo ra ba quyền lực độc lập tuyệt đối, mà đặt chúng trong một cơ chế liên thông, trong đó mỗi quyền có phạm vi riêng nhưng không tách rời mục tiêu chung của quyền lực nhà nước thống nhất.

Phối hợp quyền lực: bảo đảm vận hành đồng bộ

Phối hợp là sự liên kết, hỗ trợ và tương tác giữa các cơ quan nhà nước trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn. Nếu phân công tạo ra ranh giới chức năng thì phối hợp tạo ra tính nhịp nhàng, giúp các cơ quan cùng hướng tới hiệu quả quản trị nhà nước và chất lượng phục vụ xã hội. Trong thực tiễn, phối hợp là điều kiện để giảm độ trễ thể chế, hạn chế tình trạng “mỗi nơi một quy trình” và bảo đảm tính thống nhất của chính sách công.

Sự phối hợp còn có ý nghĩa đặc biệt trong việc giải quyết các vấn đề liên ngành, liên cấp và liên cơ quan, nơi một quyết định công thường đòi hỏi sự tham gia của nhiều thiết chế khác nhau. Hiến pháp và pháp luật không chỉ xác lập cơ chế phối hợp ở trung ương mà còn đặt ra yêu cầu phối hợp giữa Trung ương với địa phương, giữa các cấp chính quyền địa phương và giữa các cơ quan trong cùng một cấp chính quyền. Điều này phù hợp với yêu cầu tổ chức bộ máy tinh gọn, rõ trách nhiệm, thông suốt và hiệu lực cao.

Kiểm soát quyền lực: cơ chế ngăn ngừa lạm quyền

Kiểm soát quyền lực là cơ chế giám sát, chế ước và ràng buộc việc thực thi quyền lực nhà nước, nhằm ngăn ngừa lạm quyền, tha hóa quyền lực và bảo đảm mọi quyết định công đều chịu trách nhiệm giải trình. Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên ghi nhận một cách rõ nét yêu cầu kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy hiến định về tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam.

Kiểm soát quyền lực không làm suy yếu sự thống nhất của quyền lực nhà nước, mà ngược lại, làm cho sự thống nhất đó trở nên bền vững và có kỷ luật hiến pháp. Khi quyền lực được phân công nhưng không được kiểm soát, nguy cơ lạm dụng thẩm quyền sẽ gia tăng; ngược lại, khi có kiểm soát phù hợp, mỗi cơ quan sẽ hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và trong giới hạn trách nhiệm của mình. Cơ chế kiểm soát vì vậy gắn trực tiếp với nguyên tắc “quyền lực đến đâu, trách nhiệm đến đó”.

Mối quan hệ giữa phân công, phối hợp và kiểm soát

Ba yếu tố phân công, phối hợp và kiểm soát không tồn tại tách biệt mà bổ sung cho nhau trong một cơ chế thống nhất. Phân công là tiền đề để xác định thẩm quyền; phối hợp là điều kiện để bảo đảm hiệu quả thực thi; kiểm soát là cơ chế bảo vệ tính hợp hiến, hợp pháp và trách nhiệm giải trình. Thiếu một trong ba yếu tố này, mô hình tổ chức quyền lực sẽ либо rơi vào chồng chéo, либо rơi vào cục bộ, либо thiếu cơ chế ngăn ngừa lạm quyền.

Về mặt lý luận, đây không phải là mô hình “tam quyền phân lập” theo nghĩa cổ điển, mà là mô hình quyền lực nhà nước thống nhất có phân công, phối hợp và kiểm soát. Điểm cốt lõi của mô hình này là bảo đảm sự tập trung quyền lực vào lợi ích chung của Nhân dân, đồng thời tạo ra các kênh đối trọng và chế ước cần thiết trong nội bộ bộ máy nhà nước. Chính sự kết hợp đó tạo nên tính đặc thù của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Ý nghĩa đối với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất có phân công, phối hợp và kiểm soát là cơ sở hiến định để xây dựng bộ máy nhà nước hiệu lực, hiệu quả và chịu trách nhiệm. Nguyên tắc này giúp xác lập ranh giới thẩm quyền rõ ràng, thúc đẩy quản trị công minh bạch và tăng cường năng lực kiểm soát lẫn nhau trong khuôn khổ pháp luật. Đồng thời, nó bảo đảm quyền lực nhà nước không bị cá nhân hóa, cát cứ hóa hay vận hành tùy tiện.

Trong bối cảnh cải cách tổ chức bộ máy và hoàn thiện hệ thống pháp luật, yêu cầu đặt ra là tiếp tục cụ thể hóa cơ chế kiểm soát quyền lực bằng luật và bằng thiết chế thực thi. Điều đó bao gồm việc quy định rõ trách nhiệm giải trình, cơ chế giám sát, cơ chế xử lý vi phạm và sự phối hợp giữa các cơ quan trong từng lĩnh vực. Khi các cơ chế này được thiết kế đồng bộ, nguyên tắc hiến định sẽ chuyển hóa thành hiệu quả quản trị thực tiễn.

Những yêu cầu đặt ra trong thực tiễn hiện nay

Thực tiễn tổ chức quyền lực nhà nước cho thấy yêu cầu lớn nhất không chỉ nằm ở việc ghi nhận nguyên tắc trong Hiến pháp, mà ở việc cụ thể hóa nguyên tắc đó trong hệ thống luật và trong vận hành bộ máy. Phân công phải rõ, phối hợp phải thông suốt, kiểm soát phải thực chất. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, quyền lực dễ rơi vào hình thức hoặc bị lạm dụng trong quá trình thực thi công vụ.

Đối với tổ chức chính quyền địa phương, yêu cầu phân công, phối hợp và kiểm soát càng cần được đặt trong khuôn khổ phân định thẩm quyền theo cấp hành chính. Từ ngày 01/07/2025, chính quyền địa phương được tổ chức theo 2 cấp là cấp tỉnh và cấp phường/xã/đặc khu, không còn cấp huyện/quận/thị xã; vì vậy cơ chế phân cấp, ủy quyền và kiểm soát quyền lực giữa các cấp càng cần rõ ràng, thống nhất và có trách nhiệm giải trình cụ thể. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm quản trị địa phương hiệu quả trong mô hình tổ chức mới.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Hội nghị Trung ương 6 khóa XII về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
• Các nghiên cứu của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh về nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát.
• Các bài viết chuyên khảo trên Tạp chí Cộng sản về phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước.
• Các bài nghiên cứu trên Tạp chí Lý luận chính trị về hoàn thiện cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước.
• Các bài nghiên cứu, trao đổi pháp lý trên Cổng thông tin Bộ Tư pháp về kiểm soát quyền lực nhà nước.