Quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam

Cơ sở pháp lý của quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu

Trong pháp luật Việt Nam, quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu của doanh nghiệp được ghi nhận như một quyền tự do kinh doanh, gắn với nguyên tắc doanh nghiệp được hoạt động trong những lĩnh vực mà pháp luật không cấm. Theo khoản 1 Điều 7 Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp có quyền tự do kinh doanh ngành, nghề mà luật không cấm, đồng thời được tự chủ trong việc lựa chọn ngành, nghề và phương thức kinh doanh. Trên cơ sở đó, hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu không bị coi là một ngành nghề kinh doanh phải đăng ký riêng như nhiều hoạt động thương mại khác.

Khung pháp lý chuyên ngành điều chỉnh trực tiếp vấn đề này chủ yếu là Luật Quản lý ngoại thương 2017 và Nghị định 69/2018/NĐ-CP. Các văn bản này xác định nguyên tắc thương nhân được kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa không phụ thuộc vào ngành, nghề đăng ký kinh doanh, trừ trường hợp hàng hóa thuộc danh mục cấm, tạm ngừng hoặc phải đáp ứng điều kiện riêng. Vì vậy, quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu được hiểu là quyền pháp định, chứ không phải là ưu đãi hay cơ chế cấp phép chung cho mọi trường hợp.

Phạm vi quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu bao trùm việc mua, bán hàng hóa qua biên giới, thực hiện thủ tục hải quan và các hoạt động liên quan để đưa hàng hóa ra nước ngoài hoặc đưa hàng hóa từ nước ngoài vào Việt Nam. Theo quy định về quyền xuất khẩu và quyền nhập khẩu tại Nghị định 69/2018/NĐ-CP, thương nhân được đứng tên trên tờ khai hải quan để thực hiện và chịu trách nhiệm đối với thủ tục xuất khẩu hoặc nhập khẩu. Đây là dấu hiệu pháp lý quan trọng cho thấy doanh nghiệp thực hiện vai trò chủ thể trực tiếp của giao dịch ngoại thương.

Quyền này không đồng nghĩa với quyền tuyệt đối đối với mọi loại hàng hóa. Pháp luật vẫn đặt ra giới hạn đối với hàng hóa thuộc danh mục cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu, tạm ngừng xuất khẩu, tạm ngừng nhập khẩu hoặc hàng hóa phải đáp ứng điều kiện, giấy phép theo quy định chuyên ngành. Nói cách khác, doanh nghiệp có quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu về nguyên tắc, nhưng việc thực hiện cụ thể luôn phải tuân thủ hệ thống quản lý hàng hóa và điều kiện đối với từng mặt hàng.

Doanh nghiệp có phải đăng ký ngành nghề xuất khẩu, nhập khẩu không?

Doanh nghiệp Việt Nam không phải đăng ký ngành nghề xuất khẩu, nhập khẩu như một ngành nghề kinh doanh độc lập khi thành lập hoặc khi thay đổi đăng ký doanh nghiệp. Theo quy định của Nghị định 69/2018/NĐ-CP, thương nhân được kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa không phụ thuộc vào ngành, nghề đăng ký kinh doanh, trừ các trường hợp bị hạn chế bởi danh mục cấm, tạm ngừng hoặc quy định chuyên ngành. Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa hoạt động ngoại thương và các ngành nghề kinh doanh có điều kiện theo cơ chế đăng ký truyền thống.

Về mặt quản trị doanh nghiệp, điều này có nghĩa là doanh nghiệp không cần bổ sung mã ngành riêng chỉ để thực hiện hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp đồng thời thực hiện các hoạt động đặc thù khác như logistics, đại lý hải quan, phân phối, bán buôn hoặc dịch vụ hỗ trợ thương mại, thì từng hoạt động đó vẫn phải được xem xét theo điều kiện và phạm vi pháp luật chuyên ngành tương ứng. Cách tiếp cận này bảo đảm phân biệt giữa quyền ngoại thương cơ bản và các hoạt động kinh doanh phụ trợ có thể chịu điều kiện riêng.

Điều kiện và giới hạn pháp lý khi thực hiện xuất khẩu, nhập khẩu

Mặc dù quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu được pháp luật ghi nhận rộng rãi, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ các giới hạn về đối tượng hàng hóa và điều kiện kinh doanh. Theo Nghị định 69/2018/NĐ-CP, thương nhân không được kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu đối với hàng hóa thuộc danh mục cấm hoặc tạm ngừng, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Với hàng hóa thuộc diện quản lý theo giấy phép, điều kiện hoặc kiểm tra chuyên ngành, doanh nghiệp chỉ được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu tương ứng. Đây là cơ chế kiểm soát rủi ro thương mại, an ninh, môi trường, y tế và trật tự quản lý nhà nước.

Trong thực tiễn, doanh nghiệp còn phải bảo đảm tuân thủ pháp luật hải quan, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, quy tắc xuất xứ, kiểm dịch, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn kỹ thuật. Nghĩa vụ tuân thủ không làm thay đổi bản chất của quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu, nhưng quyết định tính hợp pháp của giao dịch cụ thể. Do đó, việc có quyền kinh doanh mới chỉ là điều kiện pháp lý nền tảng; hiệu lực thực tế của hoạt động ngoại thương phụ thuộc vào khả năng đáp ứng toàn bộ quy định điều chỉnh hàng hóa và thủ tục liên quan.

Phân biệt giữa doanh nghiệp trong nước và tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

Đối với doanh nghiệp Việt Nam thuần vốn trong nước, nguyên tắc tự do kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu được áp dụng tương đối rộng theo Nghị định 69/2018/NĐ-CP. Ngược lại, đối với tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, pháp luật đặt ra cơ chế riêng về quyền xuất khẩu, quyền nhập khẩu và quyền phân phối hàng hóa. Cách thiết kế này nhằm bảo đảm sự kiểm soát phù hợp đối với sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài vào thị trường hàng hóa tại Việt Nam.

Quyền xuất khẩu và quyền nhập khẩu của tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài không tự động đồng nhất với quyền phân phối trong nước. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp FDI chỉ được thực hiện từng quyền theo phạm vi được cấp hoặc theo điều kiện pháp luật chuyên ngành. Vì vậy, khi đánh giá quyền kinh doanh ngoại thương của doanh nghiệp có vốn nước ngoài, cần tách bạch rõ giữa quyền xuất khẩu, nhập khẩu và quyền tổ chức hệ thống phân phối trên lãnh thổ Việt Nam.

Ý nghĩa pháp lý và thực tiễn đối với doanh nghiệp Việt Nam

Việc pháp luật thừa nhận quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu giúp giảm đáng kể rào cản gia nhập thị trường cho doanh nghiệp Việt Nam. Doanh nghiệp không phải trải qua thủ tục đăng ký ngành nghề riêng chỉ để tham gia giao dịch thương mại quốc tế, qua đó tiết kiệm chi phí tuân thủ và tăng tính linh hoạt trong hoạt động kinh doanh. Đây là một biểu hiện cụ thể của nguyên tắc tự do kinh doanh trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, tính linh hoạt đó không làm giảm yêu cầu quản trị pháp lý nội bộ. Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình kiểm soát hợp đồng ngoại thương, mã HS, chứng từ xuất xứ, điều kiện giao hàng, thanh toán quốc tế và nghĩa vụ thuế. Với những mặt hàng thuộc diện quản lý chuyên ngành, doanh nghiệp cần xác định sớm giấy phép, chứng nhận hoặc thủ tục kiểm tra chuyên ngành để tránh rủi ro bị ách tắc tại khâu thông quan. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, năng lực tuân thủ pháp luật ngoại thương trở thành một cấu phần quan trọng của năng lực cạnh tranh doanh nghiệp.

Kết luận pháp lý

Quyền kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam là quyền được pháp luật ghi nhận trên nền tảng tự do kinh doanh, không phụ thuộc vào ngành, nghề đăng ký kinh doanh. Quyền này có phạm vi tương đối rộng nhưng vẫn bị giới hạn bởi danh mục hàng hóa cấm, tạm ngừng, hàng hóa có điều kiện và các quy định về hải quan, thuế, kiểm tra chuyên ngành. Về mặt thực tiễn, doanh nghiệp chỉ thực sự thực hiện được quyền này khi đồng thời đáp ứng đúng điều kiện pháp luật của từng nhóm hàng hóa và từng giao dịch cụ thể.

Tài liệu tham khảo

• Luật Doanh nghiệp 2020.
• Luật Quản lý ngoại thương 2017.
• Nghị định 69/2018/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý ngoại thương.
• Luật Hải quan 2014.
• Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016.