Quay phim, chụp ảnh tại di tích: trường hợp nào cần xin phép?

Cơ sở pháp lý điều chỉnh hoạt động quay phim, chụp ảnh tại di tích

Hoạt động quay phim, chụp ảnh tại di tích trước hết chịu sự điều chỉnh của Luật Di sản văn hóa và các văn bản hướng dẫn thi hành, đồng thời phải tuân thủ quy chế quản lý, bảo vệ di tích do cơ quan có thẩm quyền ban hành đối với từng địa điểm cụ thể. Trên phương diện quản lý nhà nước, di tích không chỉ là không gian tham quan mà còn là đối tượng bảo vệ đặc biệt, nên mọi hoạt động ghi hình phải bảo đảm an toàn hiện vật, cảnh quan, trật tự, quyền riêng tư và quyền quản lý của đơn vị được giao trông coi. Trong thực tiễn quản lý di tích, quy chế nội bộ của từng di tích là căn cứ trực tiếp để xác định khi nào phải xin phép, xin phép ở đâu và xin phép theo thủ tục nào.

Nếu hoạt động ghi hình có mục đích thương mại, sử dụng thiết bị, đạo cụ, đèn chiếu, flycam, ekip đông người, bố trí bối cảnh hoặc diễn xuất, thì thường không còn là hoạt động tham quan thông thường mà chuyển sang nhóm hoạt động cần sự chấp thuận quản lý. Khi đó, ngoài yêu cầu bảo vệ di tích, còn phát sinh yêu cầu về an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, bảo vệ môi trường, quyền hình ảnh và nghĩa vụ sử dụng đúng mục đích đã được chấp thuận. Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc quản lý di sản theo hướng kiểm soát rủi ro thay vì cấm tuyệt đối.

Trường hợp phải xin phép khi quay phim, chụp ảnh tại di tích

1. Khi hoạt động có tính chất thương mại hoặc khai thác kinh doanh hình ảnh

Việc quay phim, chụp ảnh để phục vụ quảng cáo, truyền thông thương hiệu, phim truyện, MV, TVC, bộ ảnh thời trang, sản phẩm thương mại hoặc bất kỳ hoạt động nào nhằm tạo doanh thu thường phải xin phép trước khi thực hiện. Lý do là hình ảnh di tích trong trường hợp này được sử dụng như một yếu tố thương mại hóa không gian di sản, nên đơn vị quản lý có quyền xem xét điều kiện, thời lượng, khu vực tác nghiệp, số lượng người tham gia và mức phí liên quan. Đây cũng là nhóm hoạt động dễ phát sinh yêu cầu thỏa thuận riêng về dịch vụ, bảo đảm kỹ thuật và trách nhiệm bồi thường nếu gây ảnh hưởng đến di tích.

2. Khi sử dụng thiết bị, đạo cụ hoặc tổ chức ekip có quy mô lớn

Nếu đoàn quay phim, chụp ảnh sử dụng máy móc chuyên dụng, chân đèn, phản quang, máy bay không người lái, xe tải chở thiết bị, sân khấu hóa không gian, dựng cảnh, thay đổi bố cục hiện trường hoặc huy động số lượng người lớn, thì phải xin phép. Những hoạt động này làm phát sinh tác động trực tiếp đến lối đi, nền di tích, không gian thờ tự và an toàn của khách tham quan. Việc xin phép giúp cơ quan quản lý kiểm soát phạm vi tác nghiệp, thời gian tiếp cận, tuyến di chuyển và các biện pháp bảo vệ hiện vật.

3. Khi quay phim, chụp ảnh ở khu vực hạn chế hoặc khu vực cấm

Nếu di tích có biển cấm chụp ảnh, cấm quay phim, khu vực nội tự, khu vực bảo quản hiện vật, khu vực hành lễ, khu vực đang tu bổ, hoặc khu vực chỉ cho phép khi có sự đồng ý riêng của ban quản lý, thì bắt buộc phải xin phép. Quyền quản lý này xuất phát từ quy chế hoạt động của từng di tích và yêu cầu bảo vệ không gian tôn nghiêm, an toàn kỹ thuật, cũng như quyền riêng tư của người hành lễ và khách tham quan. Trường hợp có biển cấm hoặc nội quy hạn chế, việc tự ý ghi hình có thể bị xử lý theo quy định về vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa.

4. Khi quay phim, chụp ảnh phục vụ báo chí, truyền thông, nghiên cứu chuyên sâu hoặc tư liệu hóa có tổ chức

Hoạt động báo chí, làm tư liệu, sản xuất phim tài liệu, khảo sát học thuật, số hóa dữ liệu hoặc ghi hình phục vụ triển lãm, xuất bản thường cần thông báo và xin chấp thuận từ đơn vị quản lý di tích, nhất là khi tiếp cận khu vực hạn chế. Dù mục đích không thương mại, mức độ can thiệp kỹ thuật và yêu cầu bảo đảm trật tự vẫn khiến cơ quan quản lý cần đánh giá trước khi cho phép. Trong nhiều trường hợp, ban quản lý còn yêu cầu kế hoạch tác nghiệp, danh sách nhân sự, cam kết bảo vệ di tích và phương án phục hồi hiện trạng sau khi ghi hình.

5. Khi quy chế riêng của di tích quy định phải xin phép

Nhiều di tích ban hành quy chế nội bộ, trong đó quy định rõ mọi hoạt động quay phim, chụp ảnh trong khu vực quản lý phải được sự đồng ý của ban quản lý hoặc cơ quan chủ quản. Khi quy chế đã ấn định như vậy, đó là căn cứ bắt buộc áp dụng đối với người vào di tích. Trong trường hợp này, việc không thuộc nhóm thương mại vẫn chưa đủ để miễn xin phép, vì quy chế riêng là điều kiện trực tiếp của quyền tiếp cận không gian di tích.

Trường hợp thường không phải xin phép

Thông thường, khách tham quan chụp ảnh cá nhân bằng điện thoại hoặc máy ảnh cầm tay trong khu vực mở, không đặt thiết bị, không cản trở dòng người, không xâm phạm không gian cấm và không sử dụng hình ảnh vào mục đích thương mại thì không cần thủ tục xin phép riêng. Đây là hoạt động gắn với quyền tham quan, ghi nhận trải nghiệm và lưu giữ kỷ niệm của người dân, miễn là vẫn tuân thủ nội quy tại chỗ. Tuy nhiên, miễn xin phép không có nghĩa là được ghi hình tùy ý trong mọi khu vực của di tích.

Ngay cả trong trường hợp chụp ảnh cá nhân, người thực hiện vẫn phải tôn trọng biển báo cấm, khu vực hạn chế, nghi thức thờ tự và quyền riêng tư của người khác. Nếu ban quản lý yêu cầu dừng chụp để bảo đảm trật tự hoặc an toàn, yêu cầu đó có giá trị bắt buộc trong phạm vi quản lý di tích. Vì vậy, tiêu chí phân biệt không chỉ nằm ở loại thiết bị mà còn ở mục đích, quy mô và khu vực ghi hình.

Thẩm quyền cho phép và trình tự thực hiện

Thẩm quyền cho phép thường thuộc ban quản lý di tích, đơn vị được giao trực tiếp quản lý vận hành, hoặc cơ quan văn hóa có thẩm quyền theo phân cấp quản lý từng địa phương và từng hạng di tích. Với các di tích quan trọng, đặc biệt là nơi có giá trị lịch sử, kiến trúc, tôn giáo, tín ngưỡng hoặc có lưu lượng khách lớn, thủ tục thường được quy định chi tiết hơn. Người có nhu cầu cần liên hệ trước để xác định đúng đầu mối tiếp nhận, tránh tình trạng đến nơi mới xin phép gây gián đoạn hoạt động của di tích.

Hồ sơ xin phép thường gồm văn bản đề nghị, mục đích quay phim/chụp ảnh, thời gian, địa điểm, danh sách người tham gia, thiết bị dự kiến sử dụng, phương án bảo đảm an toàn và cam kết không gây ảnh hưởng đến di tích. Với hoạt động thương mại hoặc có bối cảnh phức tạp, ban quản lý thường yêu cầu thêm phương án tổ chức hiện trường, biện pháp bảo vệ hiện vật, bảo hiểm trách nhiệm và nghĩa vụ thanh toán các khoản dịch vụ theo quy định nội bộ. Việc cấp phép thường gắn với điều kiện cụ thể về khung giờ, khu vực, âm thanh, ánh sáng, trang phục và nội dung được ghi hình.

Chế tài và rủi ro pháp lý nếu tự ý quay phim, chụp ảnh

Tự ý quay phim, chụp ảnh tại khu vực cấm hoặc vi phạm quy chế di tích có thể dẫn đến xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa. Ngoài tiền phạt, người vi phạm còn có thể bị buộc chấm dứt hành vi, xóa bỏ dữ liệu ghi hình trái quy định, khôi phục hiện trạng hoặc bồi thường thiệt hại nếu gây hư hỏng, làm mất trật tự hay xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Mức độ xử lý phụ thuộc vào tính chất khu vực vi phạm, hậu quả thực tế và quy định cụ thể đang có hiệu lực.

Đối với các đoàn sản xuất lớn, rủi ro pháp lý không chỉ nằm ở xử phạt hành chính mà còn ở trách nhiệm hợp đồng, trách nhiệm dân sự và nghĩa vụ bồi hoàn nếu làm hỏng cấu kiện, hiện vật, cảnh quan hoặc gây đình trệ hoạt động tham quan. Vì vậy, xin phép không chỉ là yêu cầu thủ tục mà còn là biện pháp phòng ngừa tranh chấp và bảo vệ tính hợp pháp của hoạt động ghi hình.

Kết luận

Quay phim, chụp ảnh tại di tích phải xin phép khi hoạt động mang tính thương mại, sử dụng thiết bị hoặc ekip lớn, tác động đến khu vực hạn chế, hoặc khi quy chế quản lý của di tích yêu cầu. Đối với chụp ảnh cá nhân đơn giản trong khu vực được phép, không cản trở hoạt động chung và không dùng cho mục đích kinh doanh, thường không cần thủ tục xin phép riêng. Tuy nhiên, người thực hiện luôn phải ưu tiên nội quy tại chỗ và chấp thuận của ban quản lý di tích, vì đây là cơ sở pháp lý trực tiếp quyết định việc được hay không được ghi hình.

Tài liệu tham khảo

• Luật Di sản văn hóa 2001, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009.
• Nghị định 98/2010/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Di sản văn hóa và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa.
• Nghị định 38/2021/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo.
• Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị của từng di tích do cơ quan có thẩm quyền ban hành.
• Văn bản hướng dẫn chuyên ngành của cơ quan quản lý văn hóa về hoạt động quay phim, chụp ảnh tại di tích.