Quản lý di sản và trách nhiệm bảo toàn tài sản

Khái quát về quản lý di sản

Quản lý di sản là việc thực hiện các hành vi cần thiết để bảo toàn, giữ gìn và xử lý về mặt vật chất đối với khối tài sản mà người chết để lại cho đến khi di sản được phân chia hoặc giao cho chủ thể có quyền hợp pháp. Chế định này có ý nghĩa đặc biệt trong giai đoạn chuyển tiếp giữa thời điểm mở thừa kế và thời điểm hoàn tất việc phân chia di sản. Trong giai đoạn đó, tài sản vẫn phải được bảo vệ khỏi nguy cơ thất thoát, hư hỏng, chiếm đoạt hoặc định đoạt trái pháp luật.

Theo Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Từ thời điểm này, quyền và nghĩa vụ liên quan đến di sản bắt đầu được xác định theo quy định pháp luật, trong đó có nhu cầu xác lập người quản lý di sản. Di sản được hiểu theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 là tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.

Việc quản lý di sản không đồng nghĩa với việc sở hữu di sản. Người quản lý chỉ được giao nhiệm vụ bảo toàn tài sản trong giới hạn pháp luật cho phép, còn quyền sở hữu và quyền hưởng di sản thuộc về người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Vì vậy, quản lý di sản là một quan hệ pháp lý mang tính ủy thác, bảo đảm tính toàn vẹn của khối di sản trước khi chuyển giao.

Ai có quyền quản lý di sản?

Theo khoản 1 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản là người được chỉ định trong di chúc hoặc do những người thừa kế thỏa thuận cử ra. Đây là hai căn cứ ưu tiên thể hiện ý chí của người để lại di sản và sự thống nhất của các đồng thừa kế. Khi di chúc đã chỉ định rõ, người được chỉ định có quyền và nghĩa vụ quản lý theo nội dung di chúc và theo luật.

Trường hợp di chúc không chỉ định người quản lý di sản và những người thừa kế chưa cử được người quản lý di sản, khoản 2 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý di sản đó cho đến khi những người thừa kế cử được người quản lý di sản. Quy định này nhằm tránh khoảng trống quản lý, bảo đảm tài sản không bị bỏ mặc hoặc xáo trộn trong lúc chưa có thỏa thuận thống nhất.

Trường hợp chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có người quản lý theo khoản 1 và khoản 2 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, di sản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý. Cơ chế này áp dụng khi không thể xác lập chủ thể quản lý tư nhân, từ đó bảo đảm di sản được bảo vệ theo trật tự quản lý hành chính và tư pháp hiện hành.

Thứ tự xác lập chủ thể quản lý

1. Người được chỉ định trong di chúc theo khoản 1 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015.
2. Người do những người thừa kế thỏa thuận cử ra theo khoản 1 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015.
3. Người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý theo khoản 2 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015.
4. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý khi chưa xác định được người thừa kế theo khoản 3 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015.

Quyền của người quản lý di sản

Người quản lý di sản có quyền thực hiện các hoạt động cần thiết để duy trì tình trạng tài sản, phòng ngừa hư hỏng và bảo đảm khả năng chuyển giao di sản. Theo Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản có quyền được thanh toán chi phí hợp lý cho việc bảo quản di sản và được hưởng thù lao nếu có căn cứ theo thỏa thuận hoặc theo quy định tương ứng của pháp luật. Đây là cơ sở để ghi nhận công sức và chi phí hợp lý phát sinh trong quá trình quản lý.

Quyền của người quản lý di sản không phải là quyền định đoạt tùy nghi. Mọi hành vi vượt quá mục đích bảo toàn di sản phải đặt dưới sự đồng ý của những người thừa kế hoặc căn cứ pháp luật rõ ràng. Do đó, quản lý di sản cần được hiểu là hoạt động bảo vệ quyền lợi chung của khối thừa kế chứ không phải là sự mở rộng quyền chiếm hữu cá nhân đối với tài sản.

Nghĩa vụ bảo toàn tài sản của người quản lý di sản

Theo khoản 1 Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản có các nghĩa vụ cốt lõi gồm lập danh mục di sản; thu hồi tài sản thuộc di sản của người chết mà người khác đang chiếm hữu, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; bảo quản di sản; không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc định đoạt tài sản bằng hình thức khác nếu không được những người thừa kế đồng ý bằng văn bản; thông báo về tình trạng di sản cho những người thừa kế; bồi thường thiệt hại nếu vi phạm nghĩa vụ của mình mà gây thiệt hại; và giao lại di sản theo yêu cầu của người thừa kế.

Trong các nghĩa vụ này, lập danh mục di sản là bước khởi đầu có ý nghĩa chứng cứ rất lớn. Danh mục giúp xác định chính xác khối tài sản ban đầu, hạn chế tranh cãi về việc tài sản nào thuộc di sản và tài sản nào không thuộc di sản. Thu hồi tài sản, bảo quản tài sản và thông báo tình trạng di sản là chuỗi nghĩa vụ liên kết nhằm giữ nguyên trạng di sản trong thời gian chờ xử lý thừa kế.

Quy định cấm định đoạt tài sản nếu không có đồng ý bằng văn bản của những người thừa kế là ranh giới pháp lý quan trọng. Ranh giới này ngăn ngừa việc người quản lý tự ý chuyển dịch tài sản, làm giảm giá trị hoặc làm mất tài sản khỏi khối di sản. Văn bản đồng ý của những người thừa kế là điều kiện chứng minh sự chấp thuận hợp lệ đối với giao dịch liên quan di sản.

Chuẩn mực cần tuân thủ trong quá trình bảo quản

• Giữ nguyên hiện trạng tài sản trong phạm vi có thể.
• Thực hiện biện pháp cần thiết để ngăn ngừa hư hỏng, mất mát.
• Ghi nhận đầy đủ việc thu, chi liên quan đến di sản.
• Không tự ý sử dụng di sản cho mục đích riêng.
• Thông tin kịp thời cho những người thừa kế về tình trạng di sản.

Trách nhiệm pháp lý khi vi phạm nghĩa vụ quản lý di sản

Người quản lý di sản phải bồi thường thiệt hại nếu vi phạm nghĩa vụ của mình mà gây thiệt hại theo khoản 1 Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015. Trách nhiệm bồi thường phát sinh khi có hành vi trái nghĩa vụ, có thiệt hại thực tế và có quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm với thiệt hại. Cơ chế này bảo vệ trực tiếp quyền lợi của những người thừa kế và các chủ thể có liên quan đến di sản.

Ngoài trách nhiệm dân sự, trong từng trường hợp cụ thể, hành vi chiếm đoạt, hủy hoại, làm hư hỏng hoặc tẩu tán tài sản di sản có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý khác theo quy định hiện hành. Việc xác định loại trách nhiệm nào được áp dụng phụ thuộc vào tính chất hành vi, hậu quả và dấu hiệu pháp lý của vi phạm. Do đó, người quản lý di sản phải tuân thủ chuẩn mực thận trọng cao hơn so với việc quản lý tài sản thông thường.

Vai trò của những người thừa kế và cơ quan có thẩm quyền

Những người thừa kế có quyền thỏa thuận cử người quản lý di sản và có quyền yêu cầu người quản lý giao lại di sản khi điều kiện pháp luật đã được đáp ứng theo khoản 1 và khoản 3 Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015. Sự thỏa thuận của những người thừa kế là cơ chế tự quản quan trọng, giúp giảm thiểu tranh chấp và bảo đảm tính linh hoạt trong quản trị di sản. Khi đạt được đồng thuận, việc quản lý thường diễn ra ổn định và thuận lợi hơn.

Cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ tham gia quản lý khi di sản chưa xác định được người thừa kế hoặc chưa có người quản lý theo quy định tại Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là cơ chế bảo vệ cuối cùng nhằm tránh tình trạng tài sản vô chủ trong thực tiễn. Việc quản lý của cơ quan có thẩm quyền phải phục vụ mục tiêu bảo toàn di sản và chuyển giao theo đúng trình tự pháp luật.

Kết luận

Quản lý di sản là thiết chế bảo đảm sự an toàn pháp lý cho tài sản của người chết trong giai đoạn thừa kế chưa hoàn tất. Chủ thể có quyền quản lý được xác lập theo thứ tự ưu tiên từ người được chỉ định trong di chúc, người do thừa kế thỏa thuận, người đang trực tiếp chiếm hữu, sử dụng, quản lý, đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015. Trọng tâm của chế định này là bảo toàn nguyên trạng di sản, hạn chế định đoạt trái phép và bảo vệ lợi ích hợp pháp của người thừa kế. Việc tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ theo Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015 là điều kiện quyết định để tránh tranh chấp và trách nhiệm bồi thường phát sinh.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Công chứng 2024.
• Nghị quyết của Quốc hội về tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp năm 2025.
• Các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Dân sự có liên quan đến thừa kế và quản lý di sản.