Phụ huynh có quyền từ chối các khoản thu ngoài học phí không?

Khái niệm và phạm vi của “khoản thu ngoài học phí”

Trong thực tiễn giáo dục, “khoản thu ngoài học phí” là nhóm chi phí mà cơ sở giáo dục, ban đại diện cha mẹ học sinh hoặc tổ chức liên quan đề nghị người học, phụ huynh đóng góp ngoài nghĩa vụ nộp học phí. Nhóm này không đồng nhất, vì có khoản mang tính bắt buộc theo quy định pháp luật, có khoản chỉ được thu khi có thỏa thuận, và có khoản hoàn toàn không được phép thu. Do đó, câu hỏi phụ huynh có quyền từ chối hay không phải được trả lời bằng cách xác định đúng bản chất pháp lý của từng khoản thu.

Về nguyên tắc, học phí là nghĩa vụ tài chính riêng biệt, được điều chỉnh bởi các quy định về cơ chế thu, quản lý học phí trong hệ thống giáo dục quốc dân. Ngoài học phí, các khoản như bảo hiểm y tế học sinh, dịch vụ bán trú, nước uống, đồng phục, học phẩm mầm non hoặc các dịch vụ hỗ trợ khác có thể được thu nếu đáp ứng đúng căn cứ pháp lý tương ứng. Trái lại, các khoản vận động đóng góp để phục vụ hoạt động chung của nhà trường không thể được chuyển thành nghĩa vụ bắt buộc của từng phụ huynh nếu thiếu căn cứ pháp luật.

Phụ huynh có quyền từ chối những khoản thu nào?

1. Các khoản không có căn cứ bắt buộc hoặc thu sai quy định

Phụ huynh có quyền từ chối các khoản thu không được pháp luật cho phép, không được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, hoặc bị biến tướng từ “tự nguyện” thành “bắt buộc”. Khi khoản thu không có căn cứ pháp lý rõ ràng, nhà trường không thể đặt nghĩa vụ đóng góp như điều kiện để tiếp nhận học sinh, xếp lớp, đánh giá hay bảo đảm quyền học tập. Đây là giới hạn cốt lõi nhằm bảo vệ quyền học tập và nguyên tắc bình đẳng trong giáo dục.

Đối với các khoản do ban đại diện cha mẹ học sinh vận động, Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT xác lập nguyên tắc tự nguyện và giới hạn rất rõ: ban đại diện không được quyên góp các khoản không theo nguyên tắc tự nguyện và không được quyên góp cho các mục tiêu như bảo vệ cơ sở vật chất, an ninh, trông coi phương tiện, vệ sinh lớp học, khen thưởng giáo viên, mua sắm thiết bị, hỗ trợ quản lý dạy học hoặc sửa chữa, xây dựng công trình của nhà trường. Như vậy, phụ huynh có quyền từ chối mọi khoản đóng góp được yêu cầu trái với các giới hạn này theo Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT.

2. Các khoản “tự nguyện” nhưng bị áp đặt mức thu

Khoản đóng góp chỉ thực sự hợp pháp khi được đặt trên nền tảng tự nguyện, không ấn định mức bình quân cứng, không gắn với quyền lợi học tập và không tạo sức ép tập thể. Nếu nhà trường hoặc ban đại diện cha mẹ học sinh ấn định mức đóng góp tối thiểu, thu theo danh sách bắt buộc, hoặc công khai xếp loại phụ huynh theo mức ủng hộ, tính tự nguyện đã bị triệt tiêu. Trong trường hợp đó, phụ huynh có quyền từ chối.

Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT cũng nêu rõ kinh phí hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh lớp chỉ được hình thành từ sự ủng hộ tự nguyện của cha mẹ học sinh và nguồn tài trợ hợp pháp khác. Đồng thời, việc thu, chi phải bảo đảm công khai, dân chủ và không quy định mức kinh phí ủng hộ bình quân cho các cha mẹ học sinh. Quy định này cho thấy mọi cơ chế “đồng thuận hình thức” nhưng thực chất là bắt buộc đều không phù hợp pháp luật.

3. Các khoản nhà trường không được thu dưới danh nghĩa hội phụ huynh

Phụ huynh có quyền từ chối các khoản mà ban đại diện cha mẹ học sinh đứng ra thu nhưng nội dung lại nhằm thay thế nghĩa vụ tài chính của nhà trường. Theo Điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT, ban đại diện cha mẹ học sinh không được dùng tiền đóng góp của phụ huynh để bảo vệ cơ sở vật chất, bảo đảm an ninh trường học, trông coi phương tiện, vệ sinh lớp học, mua sắm trang thiết bị, hỗ trợ quản lý dạy học, khen thưởng cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên hoặc xây dựng, sửa chữa công trình nhà trường. Đây là nhóm khoản thu trái chức năng của ban đại diện, nên phụ huynh có quyền không nộp.

Việc chuyển nghĩa vụ của nhà trường sang cho phụ huynh thông qua danh nghĩa quỹ lớp, quỹ trường hoặc các “quỹ vận động” là cách làm không phù hợp pháp luật nếu không có cơ sở tự nguyện đúng nghĩa. Cơ quan, cá nhân tổ chức thu phải phân biệt rạch ròi giữa kinh phí hoạt động của ban đại diện và chi phí phục vụ hoạt động của cơ sở giáo dục. Khi sự phân biệt này bị xóa nhòa, phụ huynh có quyền yêu cầu dừng thu và yêu cầu làm rõ căn cứ pháp lý.

Những khoản phụ huynh không thể từ chối nếu pháp luật quy định bắt buộc

Không phải khoản ngoài học phí nào cũng có thể từ chối. Nếu pháp luật quy định rõ nghĩa vụ phải đóng, hoặc khoản đó là điều kiện bắt buộc để tham gia dịch vụ giáo dục nhất định, phụ huynh không có quyền từ chối chỉ vì đây không phải học phí. Chẳng hạn, bảo hiểm y tế học sinh là nghĩa vụ theo quy định pháp luật về bảo hiểm y tế đối với nhóm đối tượng bắt buộc tham gia; phụ huynh không thể lấy lý do “ngoài học phí” để bác bỏ nghĩa vụ này.

Tương tự, các khoản dịch vụ phát sinh theo nhu cầu và có thỏa thuận hợp pháp như tiền ăn bán trú, chăm sóc bán trú, học phẩm mầm non, nước uống hoặc một số dịch vụ hỗ trợ khác được thu trên cơ sở thỏa thuận hoặc theo quy định của cơ quan có thẩm quyền. Khi phụ huynh đã đăng ký sử dụng dịch vụ, nghĩa vụ thanh toán phát sinh theo nội dung thỏa thuận. Điểm mấu chốt là những khoản này phải có căn cứ pháp lý rõ ràng, minh bạch và tương xứng với dịch vụ thực tế cung cấp.

Đối với học phí, việc thu phải căn cứ cơ chế thu học phí hiện hành; nếu người học thuộc đối tượng phải đóng học phí và không được miễn, giảm thì phụ huynh không có quyền từ chối nộp. Nghị định 81/2021/NĐ-CP là văn bản nền tảng điều chỉnh cơ chế thu, quản lý học phí, miễn, giảm học phí và hỗ trợ chi phí học tập trong hệ thống giáo dục quốc dân. Vì vậy, cần phân biệt giữa “không muốn đóng” và “không có nghĩa vụ đóng”, vì chỉ trường hợp sau mới là quyền từ chối hợp pháp.

Căn cứ pháp lý hiện hành cần lưu ý

Về ban đại diện cha mẹ học sinh, quy định trọng tâm nằm tại Điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT về kinh phí hoạt động của ban đại diện, nguyên tắc thu chi, tính tự nguyện và các khoản không được phép quyên góp. Đây là cơ sở trực tiếp để xác định khoản nào phụ huynh có quyền từ chối. Khi một khoản thu được gắn với các mục đích bị cấm nêu trên, việc từ chối là có căn cứ rõ ràng.

Về học phí và các chính sách tài chính trong giáo dục, Nghị định 81/2021/NĐ-CP là văn bản cần đối chiếu để xác định mức thu, đối tượng miễn giảm và lộ trình áp dụng. Khi khoản thu không phải học phí, cần tiếp tục kiểm tra văn bản chuyên ngành liên quan, quyết định của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và cơ chế tự nguyện hay thỏa thuận. Cách tiếp cận này giúp tránh nhầm lẫn giữa khoản bắt buộc và khoản vận động đóng góp.

Phụ huynh nên xử lý thế nào khi gặp khoản thu không hợp lý?

Trước hết, cần yêu cầu nhà trường cung cấp căn cứ thu bằng văn bản, nêu rõ tên khoản thu, mục đích sử dụng, chủ thể thu, mức thu, cơ chế quản lý và văn bản pháp lý áp dụng. Nếu khoản thu do ban đại diện cha mẹ học sinh vận động, phải kiểm tra có đúng nguyên tắc tự nguyện, có công khai, có quyết toán và có thuộc danh mục được phép hay không. Khi căn cứ không rõ hoặc trái quy định, phụ huynh có quyền từ chối nộp và yêu cầu hủy bỏ khoản thu.

Nếu vẫn bị gây áp lực, phụ huynh có thể phản ánh đến hiệu trưởng, cơ quan quản lý giáo dục cấp tỉnh, hoặc cơ quan thanh tra có thẩm quyền. Trong mọi trường hợp, việc phản ánh nên tập trung vào căn cứ pháp luật và bản chất khoản thu, tránh tranh luận cảm tính. Cách tiếp cận dựa trên quy định hiện hành sẽ hiệu quả hơn trong bảo vệ quyền lợi của người học và phụ huynh.

Kết luận

Phụ huynh có quyền từ chối các khoản thu ngoài học phí nếu đó là khoản thu không có căn cứ pháp lý, không đúng thẩm quyền, bị áp đặt dưới danh nghĩa tự nguyện, hoặc thuộc danh mục ban đại diện cha mẹ học sinh không được phép quyên góp theo Điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT. Tuy nhiên, phụ huynh không thể từ chối những khoản mà pháp luật quy định bắt buộc hoặc những dịch vụ đã thỏa thuận hợp pháp. Do đó, việc xác định đúng tính chất pháp lý của từng khoản thu là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền lợi và tránh phát sinh tranh chấp.

Tài liệu tham khảo

• Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT ngày 22/11/2011 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh.
• Nghị định 81/2021/NĐ-CP ngày 27/8/2021 của Chính phủ quy định về cơ chế thu, quản lý học phí và chính sách miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập; giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo.
• Luật Giáo dục 2019.
• Luật Bảo hiểm y tế 2008, sửa đổi, bổ sung năm 2014.
• Các quyết định, nghị quyết hiện hành của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh về mức thu và danh mục khoản thu dịch vụ hỗ trợ giáo dục.