Phí, phạt và khoản thu trong hợp đồng vay: khoản nào được phép?

Khung pháp lý điều chỉnh các khoản tiền trong hợp đồng vay

Trong hợp đồng vay, các khoản tiền mà bên vay phải thanh toán không chỉ gồm nợ gốc mà còn có thể bao gồm lãi vay, lãi quá hạn, lãi chậm trả, phạt vi phạm và một số loại phí phát sinh theo thỏa thuận. Tuy nhiên, không phải khoản thu nào cũng được tự do đặt ra; tính hợp pháp của từng khoản phụ thuộc vào bản chất pháp lý của quan hệ vay và văn bản áp dụng. Đối với vay tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015, trọng tâm là quy định về lãi suất, nghĩa vụ trả nợ đúng hạn và hậu quả pháp lý của việc chậm trả. Đối với hợp đồng tín dụng của tổ chức tín dụng, ngoài Bộ luật Dân sự còn phải xem xét Luật Các tổ chức tín dụng và văn bản hướng dẫn có liên quan.

Về nguyên tắc, giao kết dân sự được xác lập trên cơ sở tự do, tự nguyện thỏa thuận nhưng không được trái luật, đạo đức xã hội. Khi điều khoản về phí, phạt hoặc lãi được đưa vào hợp đồng vay, điều khoản đó phải có căn cứ pháp luật, xác định rõ đối tượng áp dụng, cách tính và giới hạn mức thu nếu pháp luật có quy định. Nếu thỏa thuận làm phát sinh thêm nghĩa vụ trả tiền không có căn cứ hoặc vượt quá giới hạn pháp luật cho phép, phần thỏa thuận đó có nguy cơ vô hiệu hoặc không được Tòa án chấp nhận khi giải quyết tranh chấp.

Lãi vay và lãi quá hạn: khoản thu cốt lõi được pháp luật thừa nhận

Lãi vay là khoản thu hợp pháp phổ biến nhất trong hợp đồng vay. Theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Đây là giới hạn trung tâm đối với quan hệ vay tài sản thông thường, và là căn cứ để đánh giá tính hợp pháp của phần lãi trong hợp đồng.

Khi đến hạn mà bên vay không trả hoặc trả không đầy đủ, nghĩa vụ trả nợ chuyển sang trạng thái quá hạn. Theo khoản 5 Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, bên vay phải trả lãi trên nợ gốc quá hạn tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác. Với hợp đồng vay tài sản thông thường, đây là cơ chế pháp lý cho phép bên cho vay tính thêm khoản lãi do vi phạm thời hạn trả nợ.

Trong hợp đồng tín dụng, cơ chế lãi được thiết kế chi tiết hơn. Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn phân biệt lãi trong hạn, lãi quá hạn và lãi chậm trả lãi trong giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng. Do đó, khi rà soát một hợp đồng vay với tổ chức tín dụng, cần xác định đúng loại lãi để tránh nhầm lẫn giữa lãi hợp pháp và khoản thu bị gọi sai tên nhưng thực chất có bản chất tương tự lãi.

Phạt vi phạm trong hợp đồng vay: được phép nhưng không phải mọi trường hợp

Phạt vi phạm là chế tài dân sự phát sinh từ thỏa thuận, theo đó bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền cho bên bị vi phạm. Theo Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015, phạt vi phạm chỉ tồn tại khi có thỏa thuận; nếu hợp đồng không có điều khoản phạt thì không thể tự suy diễn để áp dụng chế tài này. Mỗi hành vi vi phạm nghĩa vụ chỉ được thỏa thuận phạt một lần, và mức phạt phải tuân theo giới hạn pháp luật chuyên ngành nếu có quy định riêng.

Đối với hợp đồng vay tài sản thông thường, pháp luật dân sự cho phép các bên thỏa thuận phạt vi phạm nếu nội dung thỏa thuận không trái quy định chung. Tuy nhiên, điều khoản này phải được tách bạch với lãi vay và lãi chậm trả để tránh tình trạng “đội” nghĩa vụ tài chính của bên vay bằng nhiều tên gọi khác nhau cho cùng một hành vi vi phạm. Tòa án thực tiễn thường xem xét bản chất của khoản thu hơn là tên gọi mà các bên đặt ra.

Đối với hợp đồng tín dụng, Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP ghi nhận trường hợp các bên có thỏa thuận phạt vi phạm do chậm thực hiện nghĩa vụ trả nợ gốc, nợ lãi thì bên cho vay có quyền yêu cầu thanh toán tiền phạt vi phạm khi bên vay không trả nợ hoặc trả không đầy đủ đến hạn. Đồng thời, theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, tiền phạt vi phạm là nghĩa vụ độc lập, nếu phát sinh tranh chấp thì Tòa án quyết định số tiền phải thanh toán theo thỏa thuận hợp pháp của các bên. Như vậy, phạt vi phạm trong hợp đồng vay không bị cấm tuyệt đối, nhưng chỉ có giá trị khi được thiết kế đúng căn cứ và đúng phạm vi áp dụng.

Phí trả nợ trước hạn: khoản thu hợp pháp nếu là điều khoản thỏa thuận rõ ràng

Phí trả nợ trước hạn là khoản tiền bên vay phải trả khi tất toán khoản vay trước thời hạn đã cam kết. Về bản chất, đây không phải là chế tài vi phạm theo nghĩa cổ điển của phạt vi phạm, mà là một khoản bù đắp cho việc bên vay chấm dứt nghĩa vụ trước thời hạn làm ảnh hưởng đến kế hoạch sử dụng vốn và nguồn thu của bên cho vay. Trong thực tiễn tín dụng, khoản phí này được các tổ chức tín dụng áp dụng khá phổ biến đối với khoản vay trung, dài hạn.

Pháp luật hiện hành không quy định một mức phí trả nợ trước hạn thống nhất cho mọi trường hợp. Tính hợp pháp của khoản phí phụ thuộc trước hết vào việc các bên có thỏa thuận hay không, và thứ hai là điều khoản đó có minh bạch, không trái quy định cấm và không bị sử dụng để che giấu lãi suất vượt trần hoặc một khoản phạt trái luật. Nếu hợp đồng quy định rõ tỷ lệ phí, thời gian áp dụng và cách tính theo dư nợ trả trước, khoản thu này thường được coi là có cơ sở thực hiện trong quan hệ tín dụng.

Trong quan hệ vay giữa cá nhân với cá nhân, việc đặt ra “phí trả nợ trước hạn” cần được xem xét thận trọng hơn vì dễ bị trộn lẫn với phạt vi phạm hoặc lãi bổ sung. Nếu khoản thu không phản ánh đúng bản chất thỏa thuận về chi phí chấm dứt trước hạn mà chỉ nhằm tăng nghĩa vụ thanh toán cho bên vay, điều khoản đó có nguy cơ bị coi là không phù hợp với nguyên tắc của pháp luật dân sự. Vì vậy, cách đặt tên không quyết định tính hợp pháp; nội dung và cơ chế tính mới là yếu tố then chốt.

Các khoản thu không được phép hoặc dễ bị vô hiệu

Không phải mọi khoản “phí” đều có thể thu trong hợp đồng vay. Những khoản không có căn cứ pháp luật, không được thỏa thuận rõ ràng, hoặc làm phát sinh nghĩa vụ trả tiền vượt quá giới hạn lãi suất hợp pháp đều có nguy cơ bị vô hiệu. Đặc biệt, việc tách một khoản lãi thành nhiều lớp tên gọi như phí quản lý, phí dịch vụ, phí gia hạn, phí xử lý hồ sơ, rồi cộng dồn để nâng tổng chi phí vay lên cao có thể bị xem là hành vi lách luật nếu bản chất là thu thêm cho việc cho vay vốn.

Một rủi ro phổ biến là “lãi chậm trả lãi” hoặc “lãi phạt” được ghi nhận không đúng cơ chế pháp lý áp dụng cho từng loại hợp đồng. Với hợp đồng vay tài sản, điều khoản tính lãi trên lãi cần đối chiếu chặt chẽ với quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về lãi trên nợ gốc, lãi chậm trả và lãi quá hạn. Với hợp đồng tín dụng, Tòa án chỉ chấp nhận các khoản lãi và phạt trong phạm vi mà luật và nghị quyết hướng dẫn cho phép. Khi hợp đồng được ký trước mốc pháp luật thay đổi, việc áp dụng phải tuân theo quy định chuyển tiếp và hướng dẫn xét xử tương ứng.

Ngoài ra, điều khoản phạt vi phạm không thể được áp dụng tùy tiện cho mọi sự chậm trả nếu nội dung hợp đồng không xác định rõ nghĩa vụ bị vi phạm. Nếu một hợp đồng vừa tính lãi quá hạn, vừa thu phí chậm trả, vừa phạt vi phạm cùng trên một hành vi chậm thanh toán mà không làm rõ căn cứ riêng biệt của từng khoản, phần thỏa thuận đó rất dễ bị tranh chấp. Cách xử lý đúng là phân định rạch ròi giữa nghĩa vụ trả lãi, nghĩa vụ trả gốc, nghĩa vụ phạt và các khoản phí thực sự có bản chất dịch vụ.

Tiêu chí đánh giá một khoản thu trong hợp đồng vay có hợp pháp hay không

Để xác định một khoản thu trong hợp đồng vay có được phép hay không, cần xem xét đồng thời bốn tiêu chí. Thứ nhất, khoản thu đó có được pháp luật thừa nhận hay không. Thứ hai, khoản thu có được thỏa thuận rõ ràng, cụ thể và minh bạch hay không. Thứ ba, mức thu có vượt giới hạn pháp luật chuyên ngành hoặc trái trần lãi suất hay không. Thứ tư, khoản thu có bị “đặt tên khác” nhưng thực chất là lãi hoặc phạt trái luật hay không.

Với hợp đồng vay thông thường, lãi vay là khoản thu hợp pháp nếu không vượt trần theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015; lãi quá hạn có thể phát sinh theo khoản 5 Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015; phạt vi phạm chỉ hợp lệ khi có thỏa thuận theo Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015. Với hợp đồng tín dụng, cần cộng thêm khung hướng dẫn của Luật Các tổ chức tín dụng và Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP để xác định đúng lãi trong hạn, lãi quá hạn, lãi chậm trả lãi và phạt vi phạm. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa vay dân sự thuần túy và vay qua tổ chức tín dụng.

Về mặt thực tiễn giao kết, hợp đồng nên quy định riêng từng khoản, nêu rõ căn cứ phát sinh, công thức tính và thời điểm áp dụng. Cách soạn thảo này không chỉ giúp hợp đồng minh bạch mà còn giảm nguy cơ bị Tòa án loại trừ một phần điều khoản khi giải quyết tranh chấp. Đối với các bên, đặc biệt là bên vay, việc đọc đúng bản chất khoản thu sẽ quyết định khả năng đánh giá hợp đồng là hợp pháp, bất lợi nhưng có hiệu lực, hay có điều khoản vượt giới hạn.

Gợi ý rà soát hợp đồng vay trước khi ký

Trước khi ký hợp đồng vay, cần kiểm tra ít nhất ba nhóm điều khoản. Nhóm thứ nhất là điều khoản về lãi suất, lãi quá hạn và lãi chậm trả, vì đây là các khoản có giới hạn pháp lý rõ ràng. Nhóm thứ hai là điều khoản phạt vi phạm, cần xác định đúng nghĩa vụ bị phạt và tránh chồng lấn với lãi quá hạn. Nhóm thứ ba là các loại phí, đặc biệt là phí trả nợ trước hạn, phí quản lý, phí dịch vụ và phí xử lý hồ sơ, để xác định chúng có phản ánh đúng bản chất giao dịch hay không.

Khi hợp đồng có dấu hiệu thu gộp nhiều khoản tiền cùng một hành vi vi phạm, cần yêu cầu giải thích bằng văn bản trước khi ký. Nếu điều khoản không minh bạch hoặc vượt giới hạn luật định, việc chấp nhận ký có thể dẫn đến tranh chấp kéo dài và làm phát sinh nghĩa vụ thanh toán vượt dự kiến. Trong hoạt động soạn thảo và thẩm định hợp đồng, sự rõ ràng của điều khoản thường quan trọng không kém mức lãi suất danh nghĩa.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt Điều 466 và Điều 468.
• Luật Các tổ chức tín dụng 2010, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Án lệ, hướng dẫn và thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao về lãi, phạt vi phạm trong hợp đồng tín dụng.
• Tài liệu nghiên cứu và trao đổi pháp lý về lãi suất, phạt vi phạm hợp đồng vay tài sản và hợp đồng tín dụng.