Phát hiện khoáng sản khi đào móng, san lấp đất: nghĩa vụ pháp lý và cách xử lý

1. Tình huống phát hiện khoáng sản trong quá trình thi công

Khi đào móng, san lấp mặt bằng, làm đường, cải tạo vườn hoặc thi công hạ tầng, tổ chức, cá nhân có thể gặp các lớp đất đá, cát, sỏi, đất sét hoặc vật liệu địa chất có dấu hiệu là khoáng sản. Đây không còn là vấn đề thuần túy kỹ thuật mà chuyển thành quan hệ pháp lý về quản lý tài nguyên khoáng sản. Từ thời điểm phát hiện, mọi hành vi xử lý phải được đặt trong khuôn khổ của Luật Địa chất và Khoáng sản 2024.

Pháp luật hiện hành tách bạch rõ giữa việc phát hiện khoáng sản và việc được quyền khai thác khoáng sản. Việc khoáng sản xuất lộ trong quá trình thi công không làm phát sinh quyền tự động khai thác cho chủ đầu tư, nhà thầu hoặc hộ gia đình. Nếu không có căn cứ pháp lý phù hợp, mọi hành vi lấy đi khoáng sản đều có thể bị xem xét là khai thác không phép.

2. Nghĩa vụ bắt buộc: dừng khu vực phát hiện và báo cáo ngay

Theo khoản 5 Điều 75 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, tổ chức, cá nhân khi thực hiện dự án đầu tư hoặc các hoạt động khác nếu phát hiện khoáng sản nhóm I, nhóm II, nhóm III phải báo cáo ngay cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền quy định tại Điều 108 của Luật này và tổ chức bảo vệ khoáng sản được phát hiện. Quy định này là nghĩa vụ bắt buộc, không phụ thuộc vào việc công trình do cá nhân hay doanh nghiệp thực hiện.

Về mặt thực hành, cần lập tức khoanh vùng khu vực phát hiện, tạm dừng đào bới tại điểm có khoáng sản, ghi nhận hiện trạng và tránh làm thay đổi trữ lượng, vị trí hoặc chất lượng mẫu vật. Đồng thời, chủ đầu tư hoặc nhà thầu phải thông tin kịp thời cho cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường cấp tỉnh để được hướng dẫn xử lý. Cách làm này nhằm bảo đảm nhà nước kiểm soát được nguồn tài nguyên và quyết định việc thu hồi hay không thu hồi theo luật.

3. Không phải mọi loại khoáng sản đều xử lý giống nhau

Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 phân loại khoáng sản theo nhóm, trong đó có nhóm gắn trực tiếp với hoạt động xây dựng, san lấp. Đáng chú ý, nhóm IV là các loại khoáng sản chỉ phù hợp làm vật liệu san lấp, đắp nền móng công trình, xây dựng công trình thủy lợi, phòng, chống thiên tai, như đất sét, đất đồi, đất lẫn đá, cát, cuội, sỏi, trừ cát, sỏi lòng sông, lòng hồ và khu vực biển. Cách phân loại này ảnh hưởng trực tiếp đến trình tự quản lý và khả năng được phép tận dụng trong dự án.

Vì vậy, khi phát hiện vật liệu có đặc điểm giống đất san lấp, cát, sỏi hoặc đất đá trong quá trình đào móng, chủ thể thi công không được tự mặc định đây là phần đất đào thải có thể tự do tận dụng. Cần chờ kết luận hoặc hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền để xác định đó là đất đá thông thường, khoáng sản nhóm IV hay khoáng sản thuộc nhóm khác. Việc xác định sai loại khoáng sản là nguyên nhân phổ biến dẫn đến vi phạm hành chính.

4. Cơ quan nào tiếp nhận và xử lý báo cáo

Theo cơ chế quản lý của Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, thẩm quyền tiếp nhận báo cáo phát hiện khoáng sản thuộc cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền quy định tại Điều 108 của Luật này. Trong thực tiễn quản lý, cơ quan chuyên môn về tài nguyên và môi trường cấp tỉnh là đầu mối quan trọng để tiếp nhận thông tin, kiểm tra hiện trường và tham mưu biện pháp xử lý. Trường hợp phát hiện có yếu tố phức tạp, cơ quan nhà nước có thể phối hợp với cơ quan chuyên ngành địa chất, chính quyền địa phương và lực lượng chức năng liên quan.

Người phát hiện nên lập văn bản báo cáo bằng đường chính thức, nêu rõ vị trí, thời điểm, loại vật liệu, khối lượng ước tính, tình trạng hiện trường và ảnh chụp kèm theo. Nếu công trình đang thi công gấp, cần thông báo khẩn qua điện thoại hoặc văn bản điện tử trước, sau đó bổ sung hồ sơ giấy. Mục tiêu là bảo đảm chứng minh được nghĩa vụ báo cáo đã được thực hiện đúng thời điểm.

5. Được làm gì và không được làm gì sau khi phát hiện

Những việc cần làm

• Dừng ngay hoạt động đào bới tại vị trí phát hiện.
• Khoanh vùng, bảo vệ khu vực và tránh thất thoát tài nguyên.
• Báo cáo ngay cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định.
• Phối hợp cung cấp hồ sơ thi công, nhật ký công trình và thông tin hiện trường.
• Chỉ tiếp tục thi công khi có ý kiến xử lý của cơ quan nhà nước.

Những việc không được làm

• Tự ý khai thác, vận chuyển, bán hoặc cho tặng khoáng sản phát hiện được.
• San lấp lấp lại để che giấu dấu hiệu khoáng sản trước khi báo cáo.
• Trộn khoáng sản phát hiện với vật liệu khác nhằm hợp thức hóa nguồn gốc.
• Dùng khoáng sản phát hiện cho mục đích riêng khi chưa có chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền.

Nguyên tắc chung là chỉ được tiếp tục xử lý sau khi cơ quan có thẩm quyền xác định cách thức quản lý khối khoáng sản đó. Nếu được phép thu hồi, việc thu hồi phải tuân theo trình tự, phạm vi và mục đích mà cơ quan nhà nước cho phép.

6. Rủi ro pháp lý nếu tự ý khai thác hoặc tiêu thụ

Hành vi khai thác khoáng sản không có giấy phép hoặc không đúng nội dung giấy phép là hành vi vi phạm nghiêm trọng trong lĩnh vực khoáng sản. Tùy tính chất, mức độ, chủ thể vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định về xử phạt trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản và bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp, khôi phục tình trạng ban đầu, buộc hoàn trả hiện trạng khai thác hoặc tịch thu tang vật, phương tiện. Với trường hợp có giá trị lớn, tính chất chuyên nghiệp hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra theo Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Trong thực tiễn, nhiều vi phạm bắt đầu từ việc “tận dụng vật liệu đào lên” nhưng thực chất đã vượt quá phạm vi thi công, dẫn tới hành vi khai thác và mua bán khoáng sản trái phép. Do đó, mọi quyết định tận dụng đất đá, cát sỏi tại công trình đều phải dựa trên hồ sơ pháp lý rõ ràng, không dựa vào thỏa thuận dân sự giữa các bên. Khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền, tuyệt đối không nên di chuyển khối vật liệu ra khỏi hiện trường.

7. Trách nhiệm của cá nhân, hộ gia đình, nhà thầu và doanh nghiệp

Đối với hộ gia đình xây nhà trên đất của mình, nghĩa vụ báo cáo vẫn phát sinh nếu phát hiện khoáng sản thuộc các nhóm được luật điều chỉnh. Việc công trình nằm trên đất hợp pháp không làm phát sinh quyền sở hữu đối với khoáng sản trong lòng đất. Vì vậy, hộ gia đình cũng phải dừng thi công tại khu vực phát hiện và báo cáo như các chủ thể khác.

Đối với nhà thầu xây dựng, trách nhiệm thường phát sinh kép: vừa là nghĩa vụ thi công an toàn, vừa là nghĩa vụ tuân thủ pháp luật về tài nguyên. Nếu nhà thầu tiếp tục đào xúc, chở đi hoặc bán vật liệu sau khi đã biết có khoáng sản, nguy cơ bị quy trách nhiệm rất cao. Đối với doanh nghiệp đầu tư dự án, hệ thống quản trị nội bộ cần có quy trình ứng phó khi phát hiện tài nguyên khoáng sản trong quá trình triển khai dự án.

8. Cách xử lý an toàn về pháp lý cho dự án đang thi công

Giải pháp an toàn nhất là thiết lập quy trình 4 bước: dừng thi công tại điểm phát hiện, bảo vệ hiện trường, lập văn bản báo cáo ngay, và chờ hướng dẫn xử lý từ cơ quan có thẩm quyền. Trong thời gian chờ xử lý, nên lưu toàn bộ nhật ký công trình, ảnh hiện trường, tọa độ, biên bản làm việc và thông tin người chứng kiến. Các tài liệu này giúp chứng minh thiện chí tuân thủ và giảm thiểu rủi ro bị hiểu là khai thác trái phép.

Nếu dự án thuộc nhóm cần tiến độ gấp, chủ đầu tư nên chủ động làm việc với cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường để được hướng dẫn phương án vừa bảo vệ khoáng sản vừa hạn chế ảnh hưởng đến tiến độ công trình. Một số trường hợp có thể được phép điều chỉnh thiết kế thi công, thay đổi phương án nền móng hoặc tổ chức thu hồi hợp pháp theo quyết định của cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, mọi phương án đều phải xuất phát từ quyết định quản lý bằng văn bản.

9. Kết luận

Phát hiện khoáng sản khi đào móng, san lấp đất là tình huống phát sinh nghĩa vụ pháp lý ngay lập tức, không phân biệt chủ thể là cá nhân hay doanh nghiệp. Quy tắc cốt lõi là dừng thi công tại khu vực phát hiện, báo cáo ngay cho cơ quan có thẩm quyền và tổ chức bảo vệ khoáng sản được phát hiện theo khoản 5 Điều 75 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024. Mọi hành vi tự ý khai thác, di chuyển hoặc tiêu thụ khoáng sản đều tiềm ẩn rủi ro xử phạt hành chính và trách nhiệm hình sự.

Tài liệu tham khảo

• Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, số 54/2024/QH15.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Nghị định của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản.
• Các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Địa chất và Khoáng sản 2024.
• Văn bản công bố, phổ biến pháp luật về khoáng sản của cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành.