Xử lý thế nào khi phát hiện cổ vật trong nhà, khi đào đất hoặc thi công

Cơ sở pháp lý điều chỉnh việc phát hiện cổ vật

Pháp luật Việt Nam coi cổ vật là một bộ phận của di sản văn hóa, chịu sự quản lý chặt chẽ về phát hiện, bảo quản, giao nộp và xác lập quyền sở hữu. Khi một hiện vật được phát hiện trong nhà, dưới lòng đất hoặc trong quá trình thi công, vấn đề đầu tiên không phải là quyền giữ lại, mà là xác định hiện vật đó có phải là di vật, cổ vật hay không và cơ quan nào có thẩm quyền tiếp nhận, thẩm định.

Về nguyên tắc, theo khoản 1 Điều 229 Bộ luật Dân sự 2015, người phát hiện vật bị chôn giấu hoặc chìm đắm phải thông báo, trả lại cho chủ sở hữu; nếu không xác định được chủ sở hữu thì phải thông báo hoặc giao nộp cho Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc công an cấp xã nơi gần nhất hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định pháp luật. Nếu hiện vật là di vật, cổ vật thì theo điểm a khoản 2 Điều 229 Bộ luật Dân sự 2015, hiện vật thuộc sở hữu Nhà nước và người phát hiện được hưởng tiền thưởng theo quy định.

Luật Di sản văn hóa 2024 tiếp tục khẳng định nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân: phải kịp thời thông báo nơi phát hiện di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, tài liệu di sản tư liệu; đồng thời giao nộp những hiện vật đã tìm thấy cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền ở nơi gần nhất. Đối với dự án xây dựng, khi xuất hiện dấu hiệu di tích hoặc phát hiện di vật, cổ vật, chủ đầu tư phải dừng thi công và thông báo ngay cho cơ quan quản lý văn hóa tại địa phương theo điểm d khoản 1 và khoản 3 Điều 14 Luật Di sản văn hóa 2024.

Người phát hiện cần làm gì ngay lập tức?

Việc đầu tiên là dừng mọi hành vi làm xáo trộn hiện trường. Không được tiếp tục đào, cạy, di chuyển tùy tiện, làm sạch bằng hóa chất, tách rời hiện vật khỏi lớp đất đá một cách thiếu kiểm soát, vì những hành vi này có thể làm mất dấu vết khoa học và ảnh hưởng đến việc xác định giá trị, niên đại, xuất xứ của cổ vật.

Tiếp theo, cần bảo vệ nguyên trạng vị trí phát hiện trong phạm vi an toàn có thể thực hiện được. Nếu phát hiện trong nhà riêng, khi đào móng, cải tạo nền, khoan giếng hoặc thi công công trình, người phát hiện phải yêu cầu tạm ngưng hạng mục liên quan tại đúng khu vực đó và thông báo cho chủ đầu tư, người quản lý công trình, chính quyền địa phương hoặc cơ quan công an/cơ quan văn hóa gần nhất. Nếu phát hiện ở khu đất đang thi công, trách nhiệm đình chỉ tác động tại chỗ càng phải được thực hiện ngay để tránh lan rộng việc phá hủy hiện trạng.

Sau đó, cần thông báo và bàn giao đúng nơi. Cách thức phù hợp là lập biên bản sơ bộ về thời gian, địa điểm, hoàn cảnh phát hiện, mô tả sơ bộ hiện vật, số lượng, tình trạng, người chứng kiến và người đang quản lý khu vực. Việc bàn giao nên thực hiện cho Ủy ban nhân dân cấp xã, công an cấp xã hoặc cơ quan chuyên ngành văn hóa theo thẩm quyền địa phương, kèm biên bản tiếp nhận để bảo đảm tính minh bạch và làm căn cứ về sau.

Phân biệt cổ vật với tài sản thông thường và vật vô chủ

Không phải mọi vật chôn giấu đều là cổ vật. Theo khoản 2 Điều 229 Bộ luật Dân sự 2015, nếu vật tìm thấy không phải là di vật, cổ vật thì việc xác lập quyền sở hữu phụ thuộc vào giá trị và việc xác định được chủ sở hữu hay không. Vì vậy, người phát hiện không được tự suy đoán rằng hiện vật là tài sản của mình chỉ vì nó nằm trong phần đất do mình quản lý.

Nếu vật được xác định là cổ vật, cơ chế pháp lý chuyển sang quản lý di sản văn hóa. Khi đó, người phát hiện không có quyền tự định đoạt, mua bán, cất giấu hoặc chuyển nhượng như tài sản thông thường. Quyền lợi hợp pháp của người phát hiện, nếu có, là tiền thưởng theo quy định của pháp luật, chứ không phải quyền sở hữu.

Trách nhiệm của chủ đầu tư và đơn vị thi công

Trong hoạt động xây dựng, chủ đầu tư và nhà thầu có nghĩa vụ tổ chức thi công an toàn về pháp lý, không chỉ an toàn kỹ thuật. Khi phát hiện dấu hiệu di vật, cổ vật hoặc di tích, khoản 3 Điều 14 Luật Di sản văn hóa 2024 buộc chủ đầu tư phải dừng thi công và thông báo kịp thời cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền về văn hóa ở địa phương. Nghĩa vụ này áp dụng cho cả công trình dân dụng, dự án hạ tầng, san lấp mặt bằng, khai thác đất và các hoạt động tương tự.

Trong thực tiễn quản lý, việc giữ nguyên hiện trường và báo cáo sớm giúp cơ quan chuyên môn đánh giá xem cần khai quật khảo cổ, di dời hiện vật hay bảo tồn tại chỗ. Đơn vị thi công không được tự ý tiếp tục thi công với lý do tiến độ, vì việc xâm hại di tích hoặc làm hư hỏng cổ vật có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc hơn.

Được giữ lại cổ vật hay không?

Người phát hiện không được mặc nhiên giữ cổ vật làm tài sản riêng. Theo điểm a khoản 2 Điều 229 Bộ luật Dân sự 2015, hiện vật là di vật, cổ vật thuộc sở hữu Nhà nước. Cơ chế này nhằm bảo đảm giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của hiện vật được Nhà nước quản lý thống nhất.

Người phát hiện vẫn có thể được xem xét thưởng theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa và quy định liên quan đến khen thưởng, tiếp nhận, bảo quản hiện vật. Tuy nhiên, việc thưởng chỉ phát sinh sau khi đã giao nộp và được cơ quan có thẩm quyền xác minh. Nếu tự ý bán, tẩu tán hoặc cất giấu, người phát hiện sẽ đánh mất cơ hội được hưởng quyền lợi hợp pháp và có nguy cơ bị xử lý vi phạm.

Hành vi nào dễ phát sinh trách nhiệm pháp lý?

Hành vi tự ý đào bới, khai quật trái phép tại khu vực có dấu hiệu di tích hoặc có khả năng chứa cổ vật là hành vi bị kiểm soát nghiêm. Theo quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa, việc khai quật khảo cổ không có giấy phép hoặc đào bới, trục vớt trái phép tại địa điểm khảo cổ có thể bị xử phạt hành chính. Nếu hành vi xâm hại di tích, chiếm đoạt, che giấu hoặc hủy hoại hiện vật ở mức độ nghiêm trọng, trách nhiệm hình sự cũng có thể được xem xét theo Bộ luật Hình sự 2015 đã được sửa đổi, bổ sung.

Do đó, nguyên tắc an toàn pháp lý là: nhìn thấy thì dừng, phát hiện thì báo, nghi ngờ là cổ vật thì bàn giao, và tuyệt đối không tự định đoạt. Cách ứng xử này bảo vệ cả quyền lợi của người phát hiện lẫn giá trị lịch sử của hiện vật.

Trình tự xử lý khuyến nghị trong thực tế

1. Dừng ngay việc đào, khoan, xúc hoặc di chuyển hiện vật.
2. Khoanh vùng hiện trường ở mức cần thiết để tránh hư hại thêm.
3. Thông báo cho chủ đầu tư, chính quyền cấp xã, công an cấp xã hoặc cơ quan văn hóa gần nhất.
4. Lập biên bản ghi nhận thời gian, địa điểm, người chứng kiến và mô tả sơ bộ hiện vật.
5. Bàn giao hiện vật cho cơ quan có thẩm quyền và yêu cầu giấy xác nhận tiếp nhận.
6. Chờ kết luận chuyên môn về tính chất cổ vật và phương án xử lý tiếp theo.

Thực hiện đúng các bước này giúp tránh tranh chấp quyền sở hữu, bảo đảm chứng cứ hiện trường và tạo điều kiện để cơ quan chuyên môn định danh hiện vật chính xác. Đây cũng là cách thức phù hợp nhất để người phát hiện bảo toàn quyền lợi hợp pháp của mình.

Kết luận

Khi phát hiện cổ vật trong nhà, khi đào đất hoặc trong quá trình thi công, người phát hiện không được tự giữ, tự bán hoặc tự ý tiếp tục đào bới. Nghĩa vụ pháp lý cốt lõi là dừng tác động, bảo vệ hiện trường, thông báo kịp thời và bàn giao cho cơ quan có thẩm quyền. Với cổ vật, pháp luật hiện hành xác lập nguyên tắc sở hữu Nhà nước và đặt trọng tâm vào bảo vệ di sản văn hóa. Do đó, xử lý đúng từ đầu là yêu cầu bắt buộc để tránh rủi ro pháp lý và bảo vệ giá trị lịch sử của hiện vật.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 229.
• Luật Di sản văn hóa 2024, Điều 14.
• Luật Di sản văn hóa 2024, các quy định về quản lý, bảo vệ và giao nộp di vật, cổ vật.
• Nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo, quy định về hành vi đào bới, khai quật trái phép tại di tích khảo cổ.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, các điều khoản về xâm hại di tích, cổ vật và bảo vật quốc gia.