Phát hiện cổ vật, bảo vật và di vật: nghĩa vụ giao nộp và quyền lợi của người phát hiện

Khung pháp lý điều chỉnh việc phát hiện di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia

Chế định về phát hiện di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Di sản văn hóa và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Trong quan hệ sở hữu và xử lý tài sản bị chôn, giấu, bị vùi lấp hoặc tìm thấy, pháp luật dân sự cũng có vai trò nền tảng, đặc biệt là Bộ luật Dân sự 2015. Cách tiếp cận của pháp luật hiện hành là bảo đảm hiện vật có giá trị đặc biệt được quản lý tập trung, đồng thời ghi nhận quyền lợi hợp pháp của người phát hiện khi họ thực hiện nghĩa vụ đúng quy định.

Theo khoản 4 Điều 14 Luật Di sản văn hóa, người phát hiện di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia có nghĩa vụ thông báo kịp thời địa điểm phát hiện và giao nộp hiện vật do mình tìm được cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền nơi gần nhất. Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc ưu tiên bảo vệ hiện vật, ngăn chặn việc tán thất, mua bán trái phép hoặc làm biến dạng giá trị di sản. Đối với hiện vật dưới nước, pháp luật chuyên ngành còn yêu cầu giữ nguyên hiện trạng khu vực phát hiện và báo tin, giao nộp theo trình tự riêng.

Nghĩa vụ giao nộp khi phát hiện hiện vật có giá trị di sản

Về nguyên tắc, khi một tổ chức hoặc cá nhân phát hiện di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia mà không xác định được ngay chủ sở hữu, họ không được tự ý chiếm giữ, mua bán, chuyển nhượng hoặc đưa ra khỏi địa điểm phát hiện trái quy định. Theo khoản 1 Điều 41 Luật Di sản văn hóa, di vật, cổ vật được phát hiện mà không xác định được chủ sở hữu phải giao nộp cho cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa trên địa bàn. Cơ quan chuyên môn về văn hóa cấp tỉnh nơi phát hiện có trách nhiệm tiếp nhận, tạm nhập vào bảo tàng công lập để bảo quản, tổ chức giám định và báo cáo Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Trường hợp phát hiện hiện vật có dấu hiệu là di vật, cổ vật, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải kiểm tra sơ bộ, lập biên bản giao nhận và đưa vào cơ chế bảo quản tạm thời tại bảo tàng công lập theo quy định của pháp luật hướng dẫn thi hành. Cách xử lý này nhằm bảo đảm hiện vật không bị hư hại trước khi kết luận chính thức về tính chất pháp lý và giá trị khoa học. Sau giám định, cơ quan có thẩm quyền sẽ quyết định phương án quản lý, trưng bày hoặc giao cho thiết chế công lập phù hợp.

Đối với bảo vật quốc gia, yêu cầu bảo vệ còn nghiêm ngặt hơn vì đây là hiện vật có giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học. Khi phát hiện bảo vật quốc gia, người phát hiện phải thông báo ngay và giao nộp cho cơ quan nhà nước nơi gần nhất theo khoản 4 Điều 14 Luật Di sản văn hóa. Việc chậm thông báo, tự ý cất giữ hoặc che giấu có thể dẫn tới rủi ro pháp lý nghiêm trọng, kể cả trách nhiệm hành chính hoặc hình sự nếu hành vi cấu thành tội phạm.

Quyền lợi của người phát hiện sau khi giao nộp hợp pháp

Pháp luật không chỉ đặt ra nghĩa vụ mà còn ghi nhận quyền lợi của người phát hiện khi họ tự nguyện và kịp thời thực hiện việc giao nộp. Theo khoản 2 Điều 41 Luật Di sản văn hóa, tổ chức, cá nhân phát hiện và giao nộp di vật, cổ vật được bồi hoàn chi phí phát hiện, bảo quản, được khen thưởng và được thưởng một khoản tiền theo quy định của pháp luật. Quy định này có ý nghĩa khuyến khích hành vi hợp tác với Nhà nước, bảo đảm người phát hiện không bị thiệt thòi về mặt chi phí và công sức.

Trường hợp việc phát hiện gắn với tài sản bị chôn, giấu, bị vùi lấp, chìm đắm trong phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự, người phát hiện còn được hưởng cơ chế xác lập nghĩa vụ thông báo, giao nộp cho chủ sở hữu hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi không xác định được chủ sở hữu, theo Bộ luật Dân sự 2015. Khi tài sản được xác định là di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, cơ chế thưởng và bồi hoàn sẽ ưu tiên áp dụng theo pháp luật di sản văn hóa và văn bản hướng dẫn chuyên ngành. Vì vậy, quyền lợi của người phát hiện không phải là quyền sở hữu đối với hiện vật đặc biệt, mà là quyền được ghi nhận công lao, hoàn trả chi phí hợp lý và nhận thưởng theo quy định.

Các khoản lợi ích thường được ghi nhận

• Bồi hoàn chi phí hợp lý đã bỏ ra để phát hiện, thu nhặt, bảo vệ và bảo quản hiện vật.
• Được xét khen thưởng bằng giấy khen, bằng khen hoặc hình thức khen thưởng khác theo quy định.
• Được thưởng tiền trong trường hợp pháp luật chuyên ngành cho phép và theo mức do cơ quan có thẩm quyền quyết định.

Phân biệt với trường hợp có chủ sở hữu được xác định

Nếu hiện vật phát hiện ra không thuộc nhóm di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia mà là tài sản bình thường bị chôn, giấu, bị vùi lấp hoặc bị bỏ quên, người phát hiện phải xử lý theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về tài sản đánh rơi, bỏ quên, chôn giấu, chìm đắm. Khi đó, việc trả lại cho chủ sở hữu hoặc thông báo, giao nộp cho cơ quan có thẩm quyền là cơ chế bắt buộc trước khi phát sinh bất kỳ quyền lợi nào. Chỉ khi không xác định được chủ sở hữu và hết thời hạn luật định, quyền đối với tài sản mới được xem xét theo trình tự dân sự tương ứng.

Ngược lại, nếu hiện vật được xác định là di vật, cổ vật hoặc bảo vật quốc gia, đây là những đối tượng có tính chất đặc biệt của di sản văn hóa, nên không được đối xử như tài sản thông thường. Sở hữu nhà nước đối với nhiều trường hợp được xác lập theo luật; người phát hiện không có quyền sở hữu, nhưng có quyền được thưởng và bồi hoàn. Chính sự phân biệt này là điểm mấu chốt để tránh nhầm lẫn giữa quyền dân sự thông thường và cơ chế bảo vệ di sản.

Trình tự xử lý đúng khi phát hiện hiện vật nghi là cổ vật hoặc bảo vật

Người phát hiện cần giữ nguyên hiện trạng hiện vật và khu vực xung quanh nếu việc di chuyển không thật sự cần thiết để tránh hư hỏng hoặc mất mát. Sau đó, phải thông báo ngay cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền nơi gần nhất; trong thực tiễn quản lý hiện nay, chủ thể tiếp nhận thường là cơ quan chuyên môn về văn hóa cấp tỉnh hoặc cơ quan được phân công tại địa bàn. Khi giao nộp, cần lập biên bản, ghi nhận tình trạng hiện vật, địa điểm phát hiện, thời gian, người giao nộp và các chi tiết liên quan.

Việc giao nộp kịp thời không chỉ bảo vệ di sản mà còn là điều kiện thực tế để được xem xét bồi hoàn và khen thưởng. Nếu người phát hiện tự ý cất giữ, mua bán hoặc chia tách hiện vật, họ có thể làm mất quyền hưởng lợi theo cơ chế hỗ trợ của pháp luật. Do đó, xử lý đúng ngay từ đầu là biện pháp an toàn nhất về cả pháp lý lẫn đạo đức công dân.

Ý nghĩa của cơ chế giao nộp và khen thưởng

Cơ chế giao nộp hiện vật di sản cho thấy pháp luật Việt Nam dung hòa giữa bảo tồn giá trị văn hóa và bảo vệ lợi ích của cá nhân phát hiện. Một mặt, Nhà nước khẳng định quyền quản lý đối với những hiện vật đặc biệt quan trọng; mặt khác, người phát hiện được ghi nhận bằng bồi hoàn và khen thưởng để tránh tâm lý giữ riêng hoặc trục lợi. Đây là thiết kế pháp lý phù hợp với tính chất quý hiếm, không tái tạo của di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia.

Ở bình diện quản trị di sản, cơ chế này góp phần đưa các hiện vật có giá trị vào hệ thống bảo tàng, kiểm kê và nghiên cứu khoa học. Ở bình diện xã hội, nó tạo động lực để người dân chủ động khai báo, thay vì che giấu phát hiện. Vì vậy, nghĩa vụ giao nộp và quyền lợi của người phát hiện cần được hiểu như hai mặt thống nhất của cùng một chính sách pháp luật.

Tài liệu tham khảo

• Luật Di sản văn hóa, khoản 4 Điều 14; khoản 1 và khoản 2 Điều 41.
• Văn bản hợp nhất Luật Di sản văn hóa năm 2026.
• Nghị định số 308/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Di sản văn hóa.
• Bộ luật Dân sự 2015, quy định về tài sản bị chôn, giấu, bị vùi lấp, bị đánh rơi, bỏ quên.
• Quy định pháp luật hiện hành về khen thưởng và bồi hoàn đối với người phát hiện, giao nộp di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.