Phân chia di sản bằng hiện vật, bằng tiền hoặc bằng giá trị tài sản

Khái quát về các phương thức phân chia di sản

Phân chia di sản là việc xác định phần quyền tài sản mà từng người thừa kế được hưởng từ khối di sản của người chết để lại. Trong thực tiễn, di sản có thể được chia trực tiếp bằng hiện vật, quy đổi ra tiền hoặc xác định theo giá trị tài sản tại thời điểm phân chia. Ba phương thức này không đối lập nhau mà được vận dụng theo trật tự pháp luật quy định, tùy thuộc vào tính chất tài sản, số lượng người thừa kế và khả năng thỏa thuận giữa họ.

Về nguyên tắc, pháp luật ưu tiên bảo toàn hiện trạng tài sản nếu việc chia bằng hiện vật vẫn bảo đảm được quyền lợi của những người thừa kế. Khi hiện vật không thể chia đều hoặc việc chia làm giảm đáng kể giá trị, các bên có thể thỏa thuận định giá và giao hiện vật cho một người nhận, đồng thời người đó thanh toán phần chênh lệch cho những người còn lại. Nếu không đạt được thỏa thuận, tài sản được bán để chia theo giá trị.

Chia di sản bằng hiện vật

Chia di sản bằng hiện vật là phương thức người thừa kế nhận trực tiếp tài sản cụ thể trong khối di sản, như nhà ở, quyền sử dụng đất, xe, máy móc, cổ vật hoặc hiện vật khác. Theo khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế có quyền yêu cầu phân chia di sản bằng hiện vật. Quy định này thể hiện sự ưu tiên đối với việc nhận tài sản gốc, nhất là khi di sản có giá trị sử dụng riêng biệt hoặc gắn với nhu cầu thực tế của người thừa kế.

Việc chia bằng hiện vật không đòi hỏi mọi tài sản phải được cắt ngang hoặc tách đôi cơ học. Chỉ cần mỗi người thừa kế nhận được phần tài sản tương ứng với phần quyền hưởng của mình, có thể là một tài sản độc lập hoặc một phần trong cùng một tài sản nếu tài sản đó đủ điều kiện chia tách. Trong trường hợp tài sản không thể chia vật chất mà vẫn giữ nguyên công năng, việc chia hiện vật phải chuyển sang cơ chế định giá và thanh toán phần giá trị chênh lệch.

Điều kiện và giới hạn của việc chia bằng hiện vật

Chia bằng hiện vật chỉ được thực hiện khi việc chia không làm mất giá trị sử dụng chủ yếu của tài sản và không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người thừa kế khác. Với tài sản đặc thù như quyền sử dụng đất, nhà ở hoặc tài sản đồng bộ, khả năng chia hiện vật phụ thuộc vào quy hoạch, diện tích tối thiểu tách thửa, tình trạng pháp lý và kết cấu tài sản. Khi các điều kiện này không đáp ứng, việc chia hiện vật thuần túy sẽ không bảo đảm tính khả thi.

Trong trường hợp di chúc đã xác định rõ người được hưởng từng hiện vật, ý chí của người lập di chúc được tôn trọng. Người thừa kế nhận hiện vật theo di chúc đồng thời được hưởng hoa lợi, lợi tức phát sinh từ hiện vật đó, hoặc phải chịu phần giảm sút giá trị của hiện vật tính đến thời điểm phân chia di sản theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Điều này bảo đảm việc phân chia bám sát giá trị thực tế của tài sản tại thời điểm mở thừa kế hoặc thời điểm thực hiện phân chia.

Chia di sản bằng tiền

Chia di sản bằng tiền là phương thức chuyển nghĩa vụ thực hiện quyền thừa kế thành khoản tiền tương ứng với phần di sản mà người thừa kế được hưởng. Phương thức này thường xuất hiện khi một người được nhận tài sản hiện vật nhưng phải thanh toán lại phần giá trị cho những người thừa kế khác. Về bản chất, đây là cơ chế bù trừ giá trị nhằm bảo đảm công bằng khi không thể chia tài sản thành nhiều phần hiện vật tương đương.

Khoản tiền thanh toán phải được xác định trên cơ sở giá trị tài sản tại thời điểm phân chia hoặc thời điểm các bên thỏa thuận định giá. Nếu các đồng thừa kế thống nhất được giá trị tài sản và người nhận hiện vật, việc thanh toán bằng tiền sẽ thay thế cho việc giao nhiều phần hiện vật. Nếu không có thỏa thuận, tài sản phải được xử lý theo cơ chế bán để chia, từ đó số tiền thu được được phân chia theo tỷ lệ thừa kế.

Khi nào bắt buộc phải thanh toán bằng tiền

Thanh toán bằng tiền thường được áp dụng khi di sản là một tài sản không thể chia đều nhưng vẫn có thể giao trọn cho một người sử dụng, còn những người khác nhận giá trị tương ứng. Đây là giải pháp đặc biệt phổ biến đối với nhà ở, quyền sử dụng đất có giá trị gắn liền với một chủ thể quản lý, hoặc tài sản mà việc chia nhỏ làm giảm mạnh công dụng. Cách xử lý này bảo đảm tránh phá vỡ giá trị khai thác của tài sản và hạn chế tranh chấp kéo dài.

Trong trường hợp xuất hiện người thừa kế mới sau khi di sản đã được chia, Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015 quy định những người đã nhận di sản phải thanh toán cho người thừa kế mới một khoản tiền tương ứng với phần di sản của người đó tại thời điểm chia thừa kế, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Cơ chế này cho thấy pháp luật ưu tiên ổn định kết quả chia trước đó nhưng vẫn bảo vệ quyền của người thừa kế phát sinh sau khi chia.

Chia di sản theo giá trị tài sản

Chia theo giá trị tài sản là cách xác định quyền hưởng thừa kế không dựa trên việc giao hiện vật cụ thể mà dựa trên giá trị kinh tế của khối di sản hoặc của từng phần di sản. Phương thức này có thể được áp dụng khi di chúc chỉ định tỷ lệ hưởng trên tổng giá trị di sản, hoặc khi hiện vật được bán để chia do không thể đạt thỏa thuận về người nhận tài sản. Giá trị tài sản là căn cứ cốt lõi để bảo đảm sự bình đẳng giữa những người thừa kế trong bối cảnh tài sản không thể chia tách tương ứng.

Theo khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, nếu những người thừa kế không thể thỏa thuận về việc định giá hiện vật và người nhận hiện vật thì hiện vật được bán để chia. Từ đó, giá trị thị trường của tài sản trở thành cơ sở trực tiếp cho việc phân định phần hưởng của từng người. Cách thức này đặc biệt phù hợp với tài sản có tính chất không thể chia nhỏ hoặc tài sản có nhiều người cùng có nhu cầu nhưng chỉ một người có thể nhận giữ nguyên.

Định giá tài sản và thời điểm xác định giá trị

Định giá tài sản là bước then chốt để chuyển từ chia hiện vật sang chia theo giá trị hoặc chia bằng tiền. Việc định giá phải phản ánh đúng giá trị thực tế của tài sản tại thời điểm phân chia, tránh tình trạng định giá thấp gây thiệt hại cho người không nhận hiện vật hoặc định giá cao bất hợp lý làm cản trở việc thanh toán. Khi có tranh chấp, việc định giá thường được thực hiện thông qua thỏa thuận, kết luận của tổ chức thẩm định giá hoặc quyết định của Tòa án trong vụ án thừa kế.

Đối với di chúc chỉ ấn định tỷ lệ trên tổng giá trị khối di sản, phần được hưởng của mỗi người phải tính trên giá trị khối di sản còn lại tại thời điểm phân chia. Cách xác định này bảo đảm di chúc được thực hiện đúng ý chí của người lập di chúc nhưng vẫn thích ứng với biến động tài sản sau thời điểm mở thừa kế. Đây là cơ chế pháp lý quan trọng để xử lý các di sản có biến động giá trị hoặc có tài sản đã hao hụt, thay đổi trạng thái so với thời điểm người để lại di sản chết.

Nguyên tắc xử lý khi có tranh chấp giữa các đồng thừa kế

Tranh chấp thường phát sinh khi nhiều người cùng yêu cầu nhận một tài sản cụ thể hoặc khi một bên muốn nhận hiện vật còn bên khác muốn nhận tiền. Pháp luật đặt trọng tâm vào thỏa thuận của các đồng thừa kế; chỉ khi không thỏa thuận được mới áp dụng cơ chế định giá, giao tài sản và thanh toán chênh lệch, hoặc bán tài sản để chia. Sự ưu tiên này phản ánh nguyên tắc tự do định đoạt trong quan hệ dân sự, đồng thời hạn chế sự can thiệp cưỡng chế không cần thiết.

Trong xét xử, Tòa án không chỉ xem xét quyền hưởng thừa kế theo suất mà còn cân nhắc khả năng sử dụng thực tế của tài sản, điều kiện chia tách và sự công bằng giữa các bên. Với bất động sản không đủ điều kiện tách thửa, giải pháp phổ biến là giao cho một người nhận và buộc thanh toán phần giá trị cho các đồng thừa kế khác. Cách xử lý này bảo đảm tài sản vẫn được khai thác hợp lý mà quyền lợi của các bên vẫn được quy đổi đầy đủ.

Ý nghĩa thực tiễn của việc lựa chọn phương thức phân chia

Việc lựa chọn đúng phương thức phân chia di sản có ý nghĩa quyết định đối với tính ổn định của quan hệ thừa kế và khả năng thi hành trên thực tế. Chia bằng hiện vật phù hợp khi tài sản có thể tách độc lập hoặc mỗi người có nhu cầu sử dụng trực tiếp. Chia bằng tiền hoặc theo giá trị tài sản lại phù hợp hơn khi mục tiêu chính là bảo toàn giá trị kinh tế và giảm xung đột giữa các đồng thừa kế.

Trong thực tiễn tư vấn và giải quyết tranh chấp, việc xác định sớm loại tài sản, khả năng chia tách, nghĩa vụ tài sản còn lại của người chết và tỷ lệ hưởng của từng người là bước nền tảng. Khi các bên chủ động định giá và thỏa thuận phương thức thanh toán, quá trình phân chia thường diễn ra nhanh chóng, ít phát sinh kiện tụng. Ngược lại, nếu bỏ qua bước xác định giá trị tài sản, tranh chấp dễ kéo dài và làm giảm đáng kể hiệu quả bảo vệ quyền thừa kế.

Kết luận

Phân chia di sản bằng hiện vật, bằng tiền hoặc bằng giá trị tài sản không phải là ba cơ chế tách biệt tuyệt đối mà là các cấp độ xử lý khác nhau trong cùng một quan hệ thừa kế. Khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập nguyên tắc ưu tiên chia hiện vật, sau đó mới đến định giá, thanh toán bằng tiền hoặc bán để chia. Cùng với Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015, hệ thống quy định hiện hành tạo lập khung pháp lý tương đối đầy đủ để bảo vệ đồng thời quyền của người thừa kế và tính khả thi của việc phân chia di sản.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị định 29/2019/NĐ-CP về tư vấn, lập di chúc, khai nhận và phân chia di sản.
• Luật Công chứng 2014.
• Nghị quyết 02/2004/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Án lệ và thực tiễn xét xử về chia di sản thừa kế tại Tòa án nhân dân.