Ảnh, video, ghi âm trong phản ánh ô nhiễm: giá trị chứng cứ theo pháp luật Việt Nam

Ảnh, video, ghi âm có phải là chứng cứ không?

Trong pháp luật tố tụng Việt Nam, ảnh, video và ghi âm không bị loại trừ khỏi giá trị chứng cứ chỉ vì chúng được tạo lập bằng thiết bị điện tử. Theo khoản 1 Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, dữ liệu điện tử là một trong các nguồn chứng cứ; theo điểm c khoản 1 Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, dữ liệu điện tử cũng là một trong các nguồn chứng cứ. Về mặt bản chất, ảnh, video, ghi âm là những dạng thể hiện của dữ liệu điện tử nếu được tạo ra, lưu trữ, truyền đi hoặc nhận được bằng phương tiện điện tử theo Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Điều 99 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với việc phản ánh ô nhiễm môi trường. Người dân có thể ghi nhận hành vi xả thải, đốt chất thải, vận chuyển chất thải trái quy định, phát tán khói bụi, tiếng ồn hoặc mùi hôi bằng điện thoại, máy quay, máy ghi âm. Tuy nhiên, việc “có ghi lại được” chưa đồng nghĩa với việc tài liệu đó tự động được công nhận là chứng cứ đủ sức thuyết phục. Cơ quan có thẩm quyền vẫn phải xem xét tính xác thực, nguồn tạo lập và mức độ phù hợp của dữ liệu với sự kiện cần chứng minh.

Giá trị chứng minh của dữ liệu hình ảnh và âm thanh

Giá trị của ảnh, video, ghi âm phụ thuộc trước hết vào khả năng phản ánh trung thực hiện trường. Nếu tài liệu thể hiện rõ thời gian, địa điểm, hành vi xả thải, đối tượng thực hiện và mối liên hệ với nguồn gây ô nhiễm, giá trị chứng minh sẽ cao hơn. Ngược lại, hình ảnh bị cắt ghép, âm thanh bị chỉnh sửa, video thiếu ngữ cảnh hoặc không xác định được địa điểm sẽ làm giảm đáng kể giá trị sử dụng. Đây là yêu cầu gắn trực tiếp với nguyên tắc đánh giá chứng cứ theo tính hợp pháp, liên quan và khách quan.

Trong thực tiễn, ảnh và video thường có sức mạnh chứng minh cao hơn ghi âm đơn thuần khi cần xác định hành vi xả thải, vì chúng cho thấy trực tiếp đối tượng, phương tiện và hiện trạng môi trường. Ghi âm lại hữu ích trong các trường hợp cần chứng minh tiếng ồn, lời thừa nhận hành vi hoặc trao đổi về hoạt động gây ô nhiễm. Dù vậy, cả ba loại tài liệu này chỉ đạt giá trị tốt khi được thu thập đúng cách, lưu giữ nguyên trạng và có khả năng đối chiếu với các nguồn khác như biên bản kiểm tra, kết quả quan trắc, lời khai nhân chứng hoặc dữ liệu định vị.

Các điều kiện để ảnh, video, ghi âm được chấp nhận

Để được sử dụng làm chứng cứ, dữ liệu điện tử phải bảo đảm tính nguyên vẹn và khả năng kiểm tra nguồn gốc. Cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi dữ liệu, khả năng nhận diện người tạo lập và các dấu hiệu cho thấy tài liệu chưa bị sửa đổi. Điều này đặc biệt quan trọng với ảnh chụp màn hình, file trích xuất từ điện thoại, đoạn video đăng trên mạng xã hội hoặc file âm thanh được sao lưu qua nhiều thiết bị.

Người phản ánh cần giữ bản gốc hoặc bản sao có thể kiểm chứng; không nên chỉ gửi lại bản đã nén, cắt ghép hoặc qua nhiều lần chỉnh sửa. Nếu có điều kiện, nên lưu cả file gốc, thông tin ngày giờ tạo file, vị trí chụp, metadata và thiết bị ghi nhận. Khi sự việc có tính tranh chấp hoặc có dấu hiệu tội phạm môi trường, việc lập vi bằng, mời người làm chứng hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền niêm phong, trích xuất dữ liệu sẽ làm tăng đáng kể giá trị chứng cứ.

Phản ánh vi phạm môi trường: giá trị của tài liệu ghi nhận hiện trường

Luật Bảo vệ môi trường 2020 ghi nhận quyền của cá nhân trong việc tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường với cơ quan, người có thẩm quyền tại khoản 2 Điều 162 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Vì vậy, ảnh, video, ghi âm là phương tiện hỗ trợ thực hiện quyền phản ánh, tố cáo và kiến nghị xử lý. Chúng giúp cơ quan chức năng có căn cứ ban đầu để kiểm tra nguồn thải, xác minh mức độ vi phạm và áp dụng biện pháp quản lý tương ứng.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa tài liệu phản ánh ban đầu và chứng cứ kết luận vi phạm. Ảnh, video, ghi âm do người dân cung cấp thường là căn cứ mở đầu quá trình xác minh, chứ không thay thế hoàn toàn kết luận chuyên môn về thông số ô nhiễm, hành vi vi phạm hay thiệt hại thực tế. Trong nhiều vụ việc môi trường, kết quả đo đạc, giám định, thanh tra, kiểm tra hiện trường và mẫu phân tích vẫn là căn cứ có tính quyết định để xử lý.

Những sai lầm thường làm giảm giá trị chứng cứ

Thứ nhất, chỉ lưu video đã chỉnh sửa hoặc cắt bỏ phần đầu, phần cuối mà không giữ bản gốc. Thứ hai, không ghi nhận thời gian, địa điểm và bối cảnh xảy ra sự việc. Thứ ba, quay xa đến mức không nhận diện được nguồn thải, hoặc ghi âm trong điều kiện nhiễu lớn đến mức không thể xác định nội dung. Thứ tư, tự ý đăng tải rồi xóa đi nhiều lần khiến dữ liệu thiếu ổn định và khó kiểm tra tính nguyên trạng.

Thứ năm, dùng tài liệu thu được bằng cách xâm phạm chỗ ở, tài sản, bí mật đời tư hoặc vi phạm quy định về thu thập dữ liệu. Khi phương thức thu thập trái pháp luật, giá trị sử dụng của dữ liệu giảm mạnh và còn phát sinh rủi ro pháp lý cho người ghi nhận. Do đó, cách thu thập cần vừa nhanh, vừa đúng giới hạn pháp luật, nhất là trong các tình huống có tranh chấp hoặc liên quan đến trách nhiệm hành chính, dân sự, hình sự.

Khuyến nghị thực hành khi phản ánh ô nhiễm

Người dân nên ghi lại nhiều lớp thông tin: hình ảnh toàn cảnh, hình ảnh cận cảnh, thời điểm, vị trí, hướng gió, âm thanh và diễn biến trước - trong - sau sự việc. Nên giữ file gốc trong thiết bị ban đầu, sao lưu ra ít nhất một bản khác và không chỉnh sửa nội dung. Nếu có thể, ghi kèm mô tả ngắn về thời gian, địa điểm, đặc điểm nguồn thải và người chứng kiến.

Khi gửi cơ quan có thẩm quyền, nên nộp kèm bản trình bày sự việc theo trình tự thời gian, danh mục file và thông tin thiết bị ghi nhận. Nếu vụ việc phức tạp, có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng hoặc tái diễn nhiều lần, việc kết hợp dữ liệu điện tử với đơn phản ánh, biên bản chứng kiến, kết quả đo đạc và tài liệu của cơ quan chuyên môn sẽ làm tăng giá trị chứng minh. Cách làm này bảo đảm dữ liệu không chỉ “có hình, có tiếng” mà còn đủ điều kiện pháp lý để được xem xét nghiêm túc.

Kết luận

Ảnh, video và ghi âm về hành vi gây ô nhiễm có thể là chứng cứ có giá trị nếu được xác định là dữ liệu điện tử hợp pháp, có tính nguyên vẹn và liên quan trực tiếp đến sự việc cần chứng minh. Giá trị của chúng không nằm ở hình thức ghi nhận, mà nằm ở khả năng xác thực nguồn gốc, nội dung và bối cảnh phát sinh. Trong phản ánh vi phạm môi trường, đây là công cụ rất quan trọng, nhưng hiệu quả pháp lý cao nhất chỉ đạt được khi dữ liệu điện tử được kết hợp với kiểm tra, xác minh và tài liệu chuyên môn của cơ quan có thẩm quyền.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Luật Giao dịch điện tử 2023.
• Văn bản hướng dẫn và tài liệu nghiên cứu về chứng cứ điện tử trong tố tụng dân sự, tố tụng hình sự.