Phạm tội chưa đạt: căn cứ xác định và quyết định hình phạt

Khái niệm và ý nghĩa pháp lý của phạm tội chưa đạt

Theo Điều 15 Bộ luật Hình sự 2015, phạm tội chưa đạt là trường hợp người phạm tội cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của họ. Quy định này xác lập một giai đoạn chưa hoàn thành của quá trình phạm tội nhưng vẫn đủ cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự. Người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt, tức là trách nhiệm không loại trừ chỉ vì hậu quả cuối cùng chưa xảy ra.

Về mặt chính sách hình sự, chế định này nhằm phân hóa trách nhiệm hình sự theo mức độ nguy hiểm của hành vi. Pháp luật không đồng nhất mọi hành vi chưa hoàn thành với tội phạm hoàn thành, mà xem xét mức độ thực hiện ý định phạm tội và nguyên nhân khiến tội phạm không đi đến cùng. Cách tiếp cận này bảo đảm công bằng trong xử lý và phản ánh đúng mức độ xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đến khách thể được luật bảo vệ.

Căn cứ xác định phạm tội chưa đạt

Để xác định một hành vi thuộc phạm tội chưa đạt, thực tiễn và lý luận hình sự đều dựa vào ba dấu hiệu cơ bản. Thứ nhất, người phạm tội đã bắt đầu thực hiện hành vi phạm tội. Thứ hai, hành vi đó không hoàn thành đến cùng, tức chưa thỏa mãn toàn bộ dấu hiệu khách quan của cấu thành tội phạm. Thứ ba, việc không hoàn thành xuất phát từ nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn của người phạm tội.

1. Đã bắt đầu thực hiện tội phạm

Dấu hiệu này cho thấy người phạm tội đã chuyển từ ý định sang hành vi hiện thực hóa ý định phạm tội. Hành vi bắt đầu thực hiện thường thể hiện qua việc đã chạm tới mặt khách quan của cấu thành tội phạm, ví dụ tiếp cận tài sản để chiếm đoạt, dùng hung khí tấn công người bị hại, hoặc thực hiện hành vi xâm nhập, phá khóa, đột nhập nhằm thực hiện tội phạm. Đây là điểm phân biệt quan trọng với giai đoạn chuẩn bị phạm tội, vì ở giai đoạn chuẩn bị, người phạm tội mới dừng ở việc tạo điều kiện cho việc phạm tội xảy ra.

2. Không thực hiện tội phạm được đến cùng

Không thực hiện được đến cùng có nghĩa là hành vi chưa đạt tới kết quả hoặc chưa thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu mà điều luật mô tả đối với tội danh tương ứng. Tùy từng tội cụ thể, yếu tố “đến cùng” có thể là chưa chiếm đoạt được tài sản, chưa gây ra hậu quả chết người, chưa làm phát sinh thiệt hại được luật hình sự yêu cầu, hoặc chưa hoàn thành toàn bộ chuỗi hành vi khách quan. Vì vậy, việc đánh giá phải gắn với cấu thành tội phạm cụ thể chứ không chỉ căn cứ vào cảm nhận chung về mức độ nguy hiểm.

3. Nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội

Đây là dấu hiệu quyết định để phân biệt phạm tội chưa đạt với tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Nguyên nhân ngoài ý muốn có thể là sự phát hiện, ngăn chặn của bị hại hoặc người khác, điều kiện khách quan làm cho hành vi không thể tiếp tục, hoặc những trở ngại khách quan khác làm thất bại việc thực hiện tội phạm. Nếu người phạm tội tự nguyện dừng lại, không tiếp tục hành vi khi vẫn có điều kiện thực hiện, thì không thuộc phạm tội chưa đạt mà cần xem xét chế định khác.

Ranh giới giữa phạm tội chưa đạt và các trường hợp gần gũi

Trong thực tiễn, việc xác định đúng ranh giới pháp lý có ý nghĩa trực tiếp đối với định tội và lượng hình. Phạm tội chưa đạt khác với chuẩn bị phạm tội ở chỗ người phạm tội đã bước sang giai đoạn trực tiếp thực hiện hành vi được mô tả trong cấu thành tội phạm. Chế định này cũng khác với tội phạm hoàn thành ở chỗ hậu quả hoặc toàn bộ dấu hiệu khách quan của tội phạm chưa hình thành đầy đủ.

Phạm tội chưa đạt còn khác với tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Ở trường hợp tự ý nửa chừng chấm dứt, việc dừng lại xuất phát từ ý chí tự nguyện của người phạm tội, chứ không phải do tác động khách quan bên ngoài. Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng vì nó ảnh hưởng đến việc có phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi đã thực hiện hay không, cũng như phạm vi miễn trách nhiệm đối với phần hành vi chưa hoàn thành.

Nguyên tắc định tội danh đối với phạm tội chưa đạt

Về nguyên tắc, khi xử lý trường hợp phạm tội chưa đạt, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải căn cứ vào tội phạm tương ứng trong Phần các tội phạm của Bộ luật Hình sự, đồng thời vận dụng quy định về phạm tội chưa đạt trong Phần chung. Cách định tội này bảo đảm rằng hành vi được xác định đúng bản chất pháp lý của tội danh mà người phạm tội hướng tới, thay vì chỉ xử lý chung chung theo mức độ nguy hiểm. Do đó, việc định tội luôn phải xác định rõ ý định phạm tội, hành vi đã thực hiện, và nguyên nhân khiến tội phạm không hoàn thành.

Trong nhiều trường hợp, cấu thành tội phạm chưa hoàn thành vẫn cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự vì bản thân việc thực hiện hành vi đã xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đáng kể đến khách thể. Tuy nhiên, mức độ trách nhiệm sẽ được điều chỉnh khi quyết định hình phạt. Đây là điểm thể hiện rõ nguyên tắc phân hóa và cá thể hóa hình phạt trong luật hình sự Việt Nam.

Cách quyết định hình phạt đối với phạm tội chưa đạt

Việc quyết định hình phạt đối với phạm tội chưa đạt được thực hiện theo Điều 57 Bộ luật Hình sự 2015. Khi lượng hình, Tòa án phải căn cứ vào các điều luật về tội phạm tương ứng, đồng thời xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và các tình tiết khác khiến tội phạm không thực hiện được đến cùng. Như vậy, hình phạt không máy móc áp dụng theo khung của tội hoàn thành mà phải giảm trừ theo đặc điểm của giai đoạn chưa đạt.

Đối với trường hợp phạm tội chưa đạt, nếu điều luật áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì mức tù được áp dụng không quá 20 năm. Nếu điều luật quy định hình phạt tù có thời hạn, thì mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định. Quy định này tạo giới hạn pháp lý rõ ràng cho việc lượng hình, đồng thời phản ánh mức độ nguy hiểm thấp hơn so với tội phạm hoàn thành.

Tiêu chí lượng hình trong thực tiễn

Khi áp dụng Điều 57, Tòa án thường xem xét mức độ gần hay xa với việc hoàn thành tội phạm, vai trò của người phạm tội trong vụ án, công cụ phương tiện sử dụng, mức độ hậu quả chưa xảy ra, cũng như các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Hành vi càng tiến gần đến hậu quả cuối cùng thì mức hình phạt càng có xu hướng nghiêm khắc hơn trong giới hạn luật định. Ngược lại, nếu việc chưa hoàn thành xuất phát từ sự ngăn chặn kịp thời hoặc trở ngại khách quan lớn, mức hình phạt có thể được quyết định ở mức thấp hơn trong khung cho phép.

Việc lượng hình đối với phạm tội chưa đạt không tách rời nguyên tắc cá thể hóa hình phạt. Tòa án phải đánh giá đúng mức độ nguy hiểm của chính hành vi chưa đạt, chứ không chỉ căn cứ vào hậu quả cuối cùng không xảy ra. Cách làm này bảo đảm vừa nghiêm trị hành vi cố ý phạm tội, vừa tránh xử lý vượt quá mức độ thực tế của hành vi.

Một số vấn đề cần lưu ý khi áp dụng pháp luật

Thực tiễn áp dụng cho thấy, khó khăn thường gặp nằm ở việc phân biệt giữa chưa đạt và hoàn thành một phần tội phạm, đặc biệt đối với các tội có cấu thành vật chất và tội có cấu thành hình thức. Ngoài ra, cần thận trọng khi xác định dấu hiệu “nguyên nhân ngoài ý muốn”, vì đây là tiêu chí mang tính quyết định đối với việc có coi là phạm tội chưa đạt hay không. Mọi kết luận phải dựa trên toàn bộ diễn biến khách quan của vụ việc và dấu hiệu pháp lý của tội danh cụ thể.

Trong bối cảnh áp dụng pháp luật hiện nay, việc xác định đúng giai đoạn thực hiện tội phạm có ý nghĩa trực tiếp đối với định tội, lượng hình và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. Một nhận định sai về phạm tội chưa đạt có thể dẫn đến áp dụng khung hình phạt không phù hợp. Vì vậy, phân tích cấu thành tội phạm, ý chí chủ quan và nguyên nhân khách quan luôn là ba bước không thể tách rời khi đánh giá vụ án.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Giáo trình và bài viết nghiên cứu về tội phạm chưa đạt trên Tạp chí Luật học.
• Bài nghiên cứu về giai đoạn phạm tội chưa đạt của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Bài viết nghiên cứu của Bộ Tư pháp về định tội danh đối với tội phạm chưa hoàn thành.
• Các phân tích nghiệp vụ pháp lý chuyên sâu về phạm tội chưa đạt và quyết định hình phạt.