Nợ quá hạn, nợ xấu và quyền thu hồi nợ của tổ chức tín dụng

Cơ sở pháp lý của quyền thu hồi nợ

Trong quan hệ tín dụng, quyền thu hồi nợ của tổ chức tín dụng phát sinh từ hợp đồng cấp tín dụng, hợp đồng bảo đảm và các quy định của pháp luật về ngân hàng, dân sự, tố tụng và thi hành án. Theo khoản 1 Điều 95 Luật Các tổ chức tín dụng 2010, tổ chức tín dụng có quyền chấm dứt việc cấp tín dụng, thu hồi nợ trước hạn khi phát hiện khách hàng cung cấp thông tin sai sự thật hoặc vi phạm các quy định trong hợp đồng cấp tín dụng. Theo khoản 2 Điều này, nếu khách hàng không trả được nợ đến hạn và các bên không có thỏa thuận khác, tổ chức tín dụng có quyền xử lý nợ, tài sản bảo đảm tiền vay theo hợp đồng và quy định của pháp luật.

Luật Các tổ chức tín dụng 2024 tiếp tục ghi nhận nguyên tắc tổ chức tín dụng được chấm dứt cấp tín dụng, thu hồi nợ trước hạn khi khách hàng cung cấp thông tin sai sự thật hoặc vi phạm nội dung thỏa thuận; đồng thời, trong trường hợp không có thỏa thuận khác, tổ chức tín dụng được xử lý nợ, tài sản bảo đảm theo hợp đồng và pháp luật liên quan. Cách tiếp cận này khẳng định quyền thu hồi nợ không chỉ là quyền đòi tiền đơn thuần, mà là một cơ chế pháp lý gắn với nghĩa vụ thanh toán, nghĩa vụ bảo đảm và chế tài hợp đồng.

Phân biệt nợ quá hạn và nợ xấu

Nợ quá hạn là khoản nợ đến thời hạn trả nhưng khách hàng không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ thanh toán. Đây là dấu hiệu trực tiếp của vi phạm nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng tín dụng. Trong khi đó, nợ xấu là khái niệm rộng hơn, thường được dùng để chỉ các khoản nợ có khả năng thu hồi thấp, đã rơi vào các nhóm rủi ro theo phân loại nợ của pháp luật ngân hàng và quy định nội bộ của tổ chức tín dụng.

Về mặt thực tiễn, mọi khoản nợ xấu đều gắn với tình trạng rủi ro cao trong thu hồi vốn, nhưng không phải mọi khoản nợ quá hạn đều ngay lập tức trở thành nợ xấu theo cùng một thời điểm. Việc phân loại nợ có ý nghĩa quan trọng vì nó quyết định chế độ trích lập dự phòng, phương án xử lý nợ và lựa chọn biện pháp thu hồi phù hợp.

Quyền thu hồi nợ trước hạn của tổ chức tín dụng

Tổ chức tín dụng có quyền thu hồi nợ trước hạn khi khách hàng vi phạm các điều kiện đã cam kết trong hợp đồng cấp tín dụng, hợp đồng bảo đảm hoặc cung cấp thông tin sai sự thật. Theo Điều 21 Thông tư 39/2016/TT-NHNN, tổ chức tín dụng được chấm dứt cho vay và thu hồi nợ trước hạn theo nội dung thỏa thuận khi phát hiện khách hàng cung cấp thông tin không chính xác hoặc vi phạm quy định trong thỏa thuận cho vay và/hoặc hợp đồng bảo đảm tiền vay.

Quyền này có ý nghĩa phòng ngừa rủi ro tín dụng, cho phép tổ chức tín dụng ngăn chặn việc tiếp tục giải ngân đối với khoản vay có dấu hiệu vi phạm. Tuy nhiên, việc áp dụng phải dựa trên căn cứ hợp đồng hoặc căn cứ pháp luật rõ ràng, vì tổ chức tín dụng không được tự ý mở rộng điều kiện thu hồi nợ ngoài phạm vi đã thỏa thuận.

Xử lý nợ và tài sản bảo đảm khi khoản vay quá hạn

Khi khoản vay đến hạn mà khách hàng không thanh toán, tổ chức tín dụng có quyền áp dụng các biện pháp xử lý nợ theo hợp đồng tín dụng, hợp đồng bảo đảm và quy định pháp luật. Biện pháp phổ biến là yêu cầu thanh toán nợ gốc, lãi trong hạn, lãi quá hạn, phí phạt nếu có thỏa thuận hợp lệ. Nếu nghĩa vụ không được thực hiện, tổ chức tín dụng được quyền xử lý tài sản bảo đảm để thu hồi khoản nợ.

Việc xử lý tài sản bảo đảm phải tuân thủ nguyên tắc đã được xác lập trong hợp đồng bảo đảm và quy định của Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Đối với tài sản bảo đảm là quyền đòi nợ, việc xử lý còn phải bảo đảm thủ tục thông báo, xác minh và phối hợp với bên có nghĩa vụ thanh toán theo đúng quy định chuyên ngành.

Tài sản bảo đảm là quyền đòi nợ

Quyền đòi nợ có thể được dùng làm tài sản bảo đảm trong quan hệ tín dụng. Khi xử lý loại tài sản này, tổ chức tín dụng phải thực hiện đúng trình tự thông báo cho bên có nghĩa vụ trước thời điểm đòi nợ theo quy định liên quan, đồng thời bảo đảm căn cứ phát sinh, giá trị và phạm vi quyền đòi nợ được thế chấp hoặc cầm cố. Thực tiễn xét xử cho thấy, trong tranh chấp hợp đồng tín dụng có tài sản bảo đảm là quyền đòi nợ, tòa án thường giải quyết trong phạm vi yêu cầu khởi kiện và xác định giá trị quyền đòi nợ theo hợp đồng bảo đảm.

Thu giữ tài sản bảo đảm đối với khoản nợ xấu

Pháp luật hiện hành đã ghi nhận cơ chế thu giữ tài sản bảo đảm đối với khoản nợ xấu theo điều kiện luật định. Điều 198a Luật Các tổ chức tín dụng 2024 cho phép tổ chức tín dụng và tổ chức xử lý nợ được thu giữ tài sản bảo đảm nếu khoản vay rơi vào tình trạng nợ xấu và các điều kiện pháp luật được đáp ứng. Cơ chế này rút ngắn quá trình thu hồi nợ, giảm sự phụ thuộc vào việc phải chờ kết quả của một vụ kiện kéo dài trong mọi trường hợp.

Việc thu giữ tài sản bảo đảm phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về thông báo, công khai và chứng kiến theo quy định. Đối với một số tài sản như nhà ở, đất đai, tổ chức tín dụng phải thực hiện thông báo công khai trước thời hạn luật định, đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương và cơ quan công an cấp xã nơi có tài sản bảo đảm để bảo đảm trật tự, an toàn trong quá trình thu giữ.

Trình tự và giới hạn khi thu giữ

Thu giữ tài sản bảo đảm không phải là quyền tùy nghi của tổ chức tín dụng mà là một biện pháp mang tính điều kiện. Tổ chức tín dụng chỉ được thực hiện khi có thỏa thuận trong hợp đồng, có căn cứ xác định khoản nợ xấu và đã hoàn thành các nghĩa vụ thông báo theo luật. Nếu không đáp ứng điều kiện, việc thu giữ có thể bị xem là trái pháp luật và phát sinh trách nhiệm bồi thường hoặc tranh chấp dân sự, hành chính liên quan.

Về mặt tổ chức hành chính, từ ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương được tổ chức theo 2 cấp là cấp tỉnh và cấp xã, phường, đặc khu; việc tham gia của chính quyền cơ sở trong hoạt động thu giữ tài sản bảo đảm do đó được hiểu và áp dụng theo cơ cấu này. Đây là yếu tố quan trọng để xác định đúng chủ thể phối hợp, chứng kiến và bảo đảm an ninh trật tự khi thu giữ.

Quan hệ giữa thu hồi nợ, tố tụng và thi hành án

Khi khách hàng không tự nguyện thanh toán hoặc phát sinh tranh chấp, tổ chức tín dụng có thể khởi kiện yêu cầu tòa án buộc bên vay thực hiện nghĩa vụ trả nợ. Sau khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, tổ chức tín dụng với tư cách người được thi hành án có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án tổ chức kê biên, xử lý tài sản để thu hồi khoản nợ. Đây là cơ chế bảo đảm thi hành nghĩa vụ bằng quyền lực nhà nước khi biện pháp thỏa thuận không còn hiệu quả.

Trong trường hợp bên vay hoặc bên bảo đảm bị mở thủ tục phá sản hoặc bị tuyên bố phá sản, việc thu hồi nợ phải tuân theo pháp luật về phá sản. Lúc này, quyền thu hồi nợ của tổ chức tín dụng được đặt trong trật tự ưu tiên thanh toán và cơ chế phân chia tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã theo luật chuyên ngành.

Ý nghĩa pháp lý của quyền thu hồi nợ

Quyền thu hồi nợ của tổ chức tín dụng bảo vệ tính an toàn của hoạt động cấp tín dụng, bảo toàn vốn và duy trì kỷ luật hợp đồng trên thị trường tài chính. Cơ chế này đồng thời tạo nền tảng pháp lý để xử lý nợ quá hạn và nợ xấu một cách hợp lệ, hạn chế thất thoát vốn và giảm chi phí tín dụng trong nền kinh tế. Khi quyền thu hồi nợ được thực hiện đúng trình tự, nó bảo đảm sự cân bằng giữa quyền chủ nợ của tổ chức tín dụng và quyền tài sản, quyền được bảo vệ theo pháp luật của khách hàng vay.

Ở bình diện hệ thống, pháp luật về xử lý nợ xấu và tài sản bảo đảm góp phần khơi thông dòng vốn, giảm áp lực tích tụ nợ, và hỗ trợ an toàn hoạt động ngân hàng. Vì vậy, việc áp dụng quyền thu hồi nợ cần được nhìn nhận như một cơ chế pháp lý trung tâm trong quản trị rủi ro tín dụng, thay vì chỉ là biện pháp xử lý vi phạm riêng lẻ.

Tài liệu tham khảo

• Luật Các tổ chức tín dụng 2010.
• Luật Các tổ chức tín dụng 2024.
• Thông tư 39/2016/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Thi hành án dân sự 2008, sửa đổi bổ sung.