Nhắn tin vay tiền qua tài khoản bị hack: có đòi lại được từ chủ tài khoản không?

Bản chất pháp lý của việc nhắn tin vay tiền từ tài khoản bị hack

Trường hợp tài khoản mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hoặc thư điện tử bị chiếm quyền sử dụng rồi gửi nội dung “mượn tiền”, “vay tiền”, “chuyển gấp” thực chất là một phương thức tạo dựng niềm tin để nhận tiền từ người bị nhắn tin. Về mặt pháp lý, khoản tiền được chuyển không làm phát sinh quan hệ vay tài sản giữa người chuyển tiền và chủ tài khoản thật nếu chủ tài khoản không hề biết, không đồng ý và không nhận lợi ích từ giao dịch. Khi đó, người dùng thủ đoạn giả danh để nhận tiền là chủ thể phải bị xem xét trách nhiệm trước hết.

Điểm mấu chốt là phải tách bạch giữa chủ tài khoản bị hack và người đã chiếm quyền điều khiển tài khoản. Nếu chủ tài khoản bị xâm nhập trái ý chí, không sử dụng lời nhắn và không hưởng tiền, thì không thể mặc nhiên coi họ là người vay hoặc người nhận tiền hợp pháp. Ngược lại, nếu chủ tài khoản có hành vi thông đồng, cung cấp tài khoản, chuyển tiếp tiền hoặc hưởng lợi từ số tiền đó thì quan hệ pháp lý thay đổi hoàn toàn.

Có thể đòi lại tiền từ chủ tài khoản không?

Câu trả lời không đặt theo hướng đương nhiên “có” hay “không”, mà phụ thuộc vào căn cứ chiếm hữu và việc thu được lợi ích. Theo khoản 1 Điều 579 Bộ luật Dân sự 2015, người chiếm hữu, người sử dụng tài sản của người khác mà không có căn cứ pháp luật phải hoàn trả cho chủ sở hữu hoặc chủ thể có quyền khác đối với tài sản đó. Theo khoản 1, khoản 2 Điều 580 Bộ luật Dân sự 2015, người chiếm hữu, người sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật phải hoàn trả toàn bộ tài sản đã thu được, hoặc hoàn trả bằng tiền nếu không thể hoàn trả bằng hiện vật.

Từ các quy định này, nếu tiền đã được chuyển vào tài khoản đứng tên một người rồi người đó giữ lại, rút ra, hoặc sử dụng mà không có căn cứ pháp luật, người chuyển tiền có quyền yêu cầu hoàn trả trực tiếp từ người đứng tên tài khoản. Tuy nhiên, trong trường hợp tài khoản đó bị hack, chủ tài khoản thật không biết việc nhận tiền và không chiếm giữ khoản tiền này, yêu cầu đòi tiền từ họ chỉ có cơ sở khi chứng minh được họ đã nhận hoặc hưởng lợi từ số tiền chuyển vào. Nếu tiền đã bị kẻ hack rút đi ngay sau khi vào tài khoản, chủ tài khoản thật không phải là người đang chiếm hữu, sử dụng khoản tiền đó theo nghĩa của Điều 579 và Điều 580.

Trách nhiệm của chủ tài khoản thật trong trường hợp bị xâm nhập

Chủ tài khoản thật không đương nhiên phải trả tiền chỉ vì tài khoản mang tên mình đã nhận khoản chuyển. Vấn đề cốt lõi là họ có chiếm hữu, sử dụng hoặc được lợi từ số tiền ấy hay không. Nếu tài khoản bị chiếm quyền, chủ tài khoản bị mất kiểm soát, không giao dịch, không rút tiền và không sử dụng số tiền chuyển đến, thì chưa đủ căn cứ buộc họ bồi hoàn theo quan hệ dân sự.

Ngược lại, nếu chủ tài khoản không trực tiếp nhắn tin nhưng vẫn nhận tiền, rút tiền, chuyển tiền tiếp hoặc phối hợp che giấu nguồn tiền, họ có thể bị xem là người được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật. Khi đó, nghĩa vụ hoàn trả phát sinh theo khoản 2 Điều 579 Bộ luật Dân sự 2015 và khoản 3 Điều 580 Bộ luật Dân sự 2015, tức phải hoàn trả khoản lợi đã nhận bằng hiện vật hoặc bằng tiền.

Hành vi nhắn vay tiền từ tài khoản bị hack thường có dấu hiệu hình sự

Nếu người chiếm quyền tài khoản dùng thông tin giả để yêu cầu chuyển tiền và sau đó chiếm đoạt, hành vi đó thường mang dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Yếu tố đặc trưng là thủ đoạn gian dối nhằm làm cho người bị hại tin và tự nguyện giao tài sản. Trong nhiều vụ việc, dấu hiệu này xuất hiện rõ khi kẻ gian giả danh chủ tài khoản quen biết để nhắn vay, mượn hoặc nhờ chuyển gấp.

Khi có dấu hiệu tội phạm, người bị hại không chỉ yêu cầu bồi hoàn theo đường dân sự mà còn cần trình báo cơ quan công an để xác minh dòng tiền, địa chỉ IP, thiết bị đăng nhập, lịch sử giao dịch và người rút tiền. Việc xác định đúng người thực hiện giao dịch và người hưởng lợi là điều kiện then chốt để truy trách nhiệm. Nếu chỉ dựa vào tên chủ tài khoản nhận tiền mà bỏ qua kẻ hack, kết quả xử lý dễ sai chủ thể.

Cách xác định đúng người phải hoàn trả

Trong thực tiễn, việc xác định nghĩa vụ hoàn trả thường dựa trên ba nhóm tình huống. Thứ nhất, tiền vẫn còn trong tài khoản nhận và người đứng tên tài khoản kiểm soát được số tiền: nghĩa vụ hoàn trả đặt trực tiếp lên người đó. Thứ hai, tiền đã bị rút bởi người chiếm quyền tài khoản: người thực sự chiếm đoạt và hưởng lợi là chủ thể phải chịu trách nhiệm chính. Thứ ba, chủ tài khoản thật đã biết việc nhận tiền bất thường nhưng không phối hợp xử lý, che giấu hoặc tiếp tục sử dụng số tiền đó: họ có thể cùng phải hoàn trả phần lợi đã nhận.

Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc hoàn trả theo Bộ luật Dân sự 2015 và bảo đảm không đẩy trách nhiệm sang người hoàn toàn bị hại bởi hành vi xâm nhập trái phép. Trong tranh chấp dân sự, bên yêu cầu hoàn trả có nghĩa vụ chứng minh khoản tiền đã chuyển, người nhận tiền, việc chiếm hữu hoặc sử dụng không có căn cứ pháp luật, và mối liên hệ giữa người nhận với số tiền đã được chuyển. Khi chứng cứ cho thấy tài khoản bị hack và chủ tài khoản thật không hưởng lợi, việc khởi kiện đòi tiền từ họ thiếu nền tảng pháp lý vững chắc.

Khuyến nghị xử lý khi phát hiện chuyển tiền do tin nhắn từ tài khoản bị hack

Người bị nhắn vay tiền cần lập tức lưu giữ toàn bộ chứng cứ gồm ảnh chụp màn hình, lịch sử tin nhắn, thông tin tài khoản nhận tiền, sao kê giao dịch và các lần liên hệ sau khi phát hiện sự việc. Đồng thời, cần gửi yêu cầu tra soát tới ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán để phong tỏa hoặc truy vết dòng tiền trong phạm vi nghiệp vụ cho phép. Việc báo ngay cho cơ quan công an giúp tăng khả năng xác định người điều khiển tài khoản bị hack và người đang giữ tiền.

Trong trường hợp người nhận tiền là chủ tài khoản thật nhưng họ chứng minh được tài khoản bị chiếm quyền và không hưởng lợi, cách giải quyết đúng là yêu cầu cơ quan điều tra làm rõ người hack, thay vì mặc nhiên buộc họ hoàn tiền. Nếu người nhận tiền đã rút, tẩu tán hoặc sử dụng khoản tiền, người bị thiệt hại có quyền yêu cầu hoàn trả theo quy định về nghĩa vụ hoàn trả tài sản không có căn cứ pháp luật. Tranh chấp này vì vậy phải được xử lý trên nền tảng chứng cứ, không chỉ dựa vào tên chủ tài khoản.

Kết luận

Nhắn tin vay tiền qua tài khoản bị hack không làm phát sinh mặc nhiên trách nhiệm trả tiền của chủ tài khoản thật. Người chuyển tiền chỉ có cơ sở đòi lại từ chủ tài khoản khi chứng minh người đó đã chiếm hữu, sử dụng hoặc được lợi từ khoản tiền không có căn cứ pháp luật theo Điều 579 và Điều 580 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu hành vi thuộc trường hợp giả danh, gian dối để chiếm đoạt, trọng tâm xử lý phải chuyển sang chủ thể thực hiện hành vi lừa đảo theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, số 91/2015/QH13, Điều 579 và Điều 580.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, Điều 174.
• Thông tư 23/2014/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về mở và sử dụng tài khoản thanh toán.
• Cổng thông tin Báo Chính phủ, chuyên mục giải đáp về chuyển tiền nhầm tài khoản và nghĩa vụ hoàn trả.
• Các tài liệu hướng dẫn áp dụng pháp luật dân sự về nghĩa vụ hoàn trả do chiếm hữu, sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật.