Nhận tiền lạ chuyển vào tài khoản: có được sử dụng không?

Nhận tiền lạ vào tài khoản: có được coi là tiền của mình không?

Khi một khoản tiền được chuyển nhầm vào tài khoản cá nhân, số tiền đó không trở thành tài sản hợp pháp của người nhận. Quan hệ phát sinh trong trường hợp này là quan hệ chiếm hữu, sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật, nên người nhận không có quyền tự ý định đoạt, rút tiền, chuyển khoản tiếp hoặc dùng vào mục đích cá nhân. Việc tiền đã vào tài khoản không làm thay đổi bản chất pháp lý của tài sản.

Về mặt nguyên tắc, người nhận chỉ có nghĩa vụ giữ nguyên hiện trạng và thực hiện các bước hoàn trả đúng quy định. Nếu cố ý coi đó là tiền của mình để sử dụng, hành vi này không còn là xử lý nhầm lẫn đơn thuần mà trở thành hành vi vi phạm pháp luật với hậu quả pháp lý tương ứng.

Cơ sở pháp lý của nghĩa vụ hoàn trả

Theo khoản 1 Điều 579 Bộ luật Dân sự 2015, người chiếm hữu hoặc sử dụng tài sản của người khác không có căn cứ pháp luật thì phải hoàn trả cho chủ sở hữu hoặc người có quyền đối với tài sản đó. Quy định này là nền tảng pháp lý trực tiếp áp dụng cho trường hợp tiền chuyển nhầm vào tài khoản ngân hàng.

Theo khoản 1 và khoản 4 Điều 580 Bộ luật Dân sự 2015, người được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật phải hoàn trả toàn bộ tài sản đã nhận; đồng thời phải hoàn trả cả lợi ích phát sinh từ tài sản đó trong phạm vi luật định. Vì vậy, nếu số tiền chuyển nhầm đã phát sinh lãi, lợi ích hoặc khoản sinh lợi khác, nghĩa vụ hoàn trả không chỉ dừng ở phần gốc.

Theo khoản 1 Điều 581 Bộ luật Dân sự 2015, khi nhận được tài sản không xác định được chủ sở hữu hoặc người có quyền khác đối với tài sản, người đang giữ tài sản có nghĩa vụ giao nộp cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Trường hợp không liên hệ được với người chuyển nhầm, người nhận không được tự giữ tiền mà phải thông báo và xử lý theo trình tự pháp luật.

Nếu phát hiện tiền lạ trong tài khoản thì phải làm gì?

Bước đầu tiên là không sử dụng số tiền đó dưới bất kỳ hình thức nào. Người nhận cần kiểm tra sao kê, nội dung chuyển khoản và thông tin giao dịch để xác định đây có phải khoản tiền nhầm lẫn hay không. Sau đó, phải chủ động liên hệ ngân hàng để yêu cầu tra soát, xác minh và hướng dẫn hoàn trả.

Nếu xác định được người chuyển nhầm, việc hoàn trả nên được thực hiện qua ngân hàng hoặc theo hướng dẫn chính thức của tổ chức tín dụng để bảo đảm chứng cứ giao dịch. Nếu không xác định được người chuyển nhầm, cần báo cho ngân hàng và đề nghị chuyển giao theo quy trình xử lý tài sản không có chủ thể nhận lại. Cách xử lý này giúp tránh rủi ro bị hiểu là cố ý chiếm giữ tiền.

Hành vi sử dụng tiền chuyển nhầm bị xử lý thế nào?

Trường hợp người nhận biết rõ đây là tiền của người khác chuyển nhầm nhưng vẫn rút, tiêu, chuyển tiếp hoặc tìm cách che giấu để chiếm giữ, hành vi đó xâm phạm quyền sở hữu của người khác và có thể bị xử lý dân sự, hành chính hoặc hình sự tùy mức độ. Mức độ trách nhiệm phụ thuộc vào yếu tố lỗi, giá trị tài sản, cách thức sử dụng và việc có hoàn trả hay không.

Về trách nhiệm hình sự, hành vi chiếm giữ hoặc sử dụng trái phép tiền chuyển nhầm có thể bị xem xét theo Điều 176 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 về tội chiếm giữ trái phép tài sản khi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Ngoài ra, nếu việc chiếm đoạt được thực hiện bằng thủ đoạn gian dối ngay từ đầu hoặc thông qua hành vi lừa đảo, cơ quan tiến hành tố tụng còn có thể xem xét theo các tội danh tương ứng của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.

Trong trường hợp chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm vẫn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định về an ninh, trật tự hoặc buộc hoàn trả toàn bộ số tiền đã nhận và lợi ích phát sinh. Vì vậy, việc “im lặng giữ tiền” không phải là phương án an toàn về pháp lý.

Rủi ro thực tế khi tự ý rút hoặc chuyển tiền

Khi người nhận tự ý rút tiền mặt, chuyển sang ví điện tử, chia nhỏ giao dịch hoặc chuyển qua nhiều tài khoản khác nhau, các dấu vết điện tử vẫn được hệ thống ngân hàng và cơ quan chức năng lưu lại. Những hành vi này thường được đánh giá là biểu hiện của ý chí chiếm giữ tài sản, làm tăng nguy cơ bị xử lý nặng hơn.

Ngoài trách nhiệm đối với khoản tiền gốc, người vi phạm còn có thể phải bồi thường thiệt hại phát sinh nếu việc không hoàn trả đúng hạn làm bên chuyển nhầm chịu tổn thất thực tế. Do đó, về phương diện pháp lý lẫn thực tiễn, cách ứng xử đúng đắn nhất là thông báo ngay cho ngân hàng và không thực hiện bất kỳ thao tác chiếm dụng nào.

Kết luận

Nhận tiền lạ chuyển vào tài khoản không làm phát sinh quyền sử dụng hợp pháp đối với khoản tiền đó. Theo khoản 1 Điều 579, khoản 1 và khoản 4 Điều 580, và khoản 1 Điều 581 Bộ luật Dân sự 2015, người nhận phải hoàn trả hoặc giao nộp theo quy định; nếu cố ý sử dụng, có thể bị xử lý theo pháp luật dân sự, hành chính hoặc hình sự, trong đó có Điều 176 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 trong trường hợp đủ dấu hiệu tội phạm.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Các văn bản hướng dẫn và quy trình tra soát, hoàn trả giao dịch của tổ chức tín dụng.
• Thông tin pháp luật chuyên ngành về xử lý tiền chuyển nhầm trong giao dịch ngân hàng.