Nhận tiền bồi thường rồi còn quyền khiếu nại về đất bị thu hồi không?

Nhận tiền bồi thường không làm chấm dứt quyền khiếu nại

Trong quan hệ thu hồi đất, việc người sử dụng đất đã nhận tiền bồi thường không đồng nghĩa với việc chấp nhận toàn bộ tính hợp pháp của quyết định thu hồi đất hoặc phương án bồi thường. Quyền khiếu nại là quyền hiến định và được pháp luật chuyên ngành bảo đảm, nên không bị triệt tiêu chỉ vì đã nhận tiền. Vấn đề then chốt là xác định người khiếu nại đang phản đối nội dung nào: quyết định thu hồi đất, quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hay hành vi tổ chức thực hiện bồi thường.

Về mặt pháp lý, người sử dụng đất, người có quyền và nghĩa vụ liên quan đến sử dụng đất có quyền khiếu nại, khởi kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính về quản lý đất đai theo khoản 2 Điều 237 Luật Đất đai 2024. Đồng thời, theo khoản 1 Điều 2 Luật Khiếu nại 2011, khiếu nại là việc đề nghị xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính khi cho rằng quyết định hoặc hành vi đó trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Hai quy định này cho thấy việc đã nhận tiền không phải căn cứ pháp luật để tước quyền khiếu nại.

Người đã nhận tiền vẫn có thể khiếu nại trong thời hạn luật định

Quyền khiếu nại chỉ được thực hiện hợp lệ khi còn trong thời hiệu. Theo khoản 1 Điều 9 Luật Khiếu nại 2011, thời hiệu khiếu nại là 90 ngày kể từ ngày nhận được quyết định hành chính hoặc biết được quyết định, hành vi hành chính. Khi có trở ngại khách quan hoặc sự kiện bất khả kháng, thời gian đó không tính vào thời hiệu theo khoản 2 Điều 9 Luật Khiếu nại 2011. Vì vậy, nếu người bị thu hồi đất đã nhận tiền nhưng vẫn còn trong thời hiệu, họ được quyền nộp đơn khiếu nại.

Cũng cần phân biệt giữa việc nhận tiền để bảo lưu quyền, với việc tự nguyện thỏa thuận và chấp thuận toàn bộ phương án. Nếu người dân ký nhận tiền nhưng đồng thời có ý kiến phản đối, kiến nghị hoặc khiếu nại đúng trình tự, việc nhận tiền không làm mất căn cứ xem xét khiếu nại. Ngược lại, nếu đã quá thời hiệu hoặc nội dung khiếu nại không còn gắn với quyết định/hành vi hành chính cụ thể, yêu cầu sẽ không được giải quyết theo thủ tục khiếu nại hành chính.

Khi nào việc nhận tiền vẫn không cản trở việc yêu cầu xem xét lại?

Trường hợp phổ biến là người dân nhận tiền để tránh phát sinh cưỡng chế hoặc bảo đảm đời sống trước mắt, sau đó phát hiện phương án bồi thường có sai sót về diện tích, loại đất, nguồn gốc đất, đơn giá, tài sản trên đất hoặc chi phí hỗ trợ. Khi đó, người dân vẫn có thể khiếu nại quyết định bồi thường hoặc quyết định thu hồi đất nếu cho rằng quyền lợi hợp pháp bị xâm phạm. Điều quan trọng là chứng minh được điểm bất hợp lý cụ thể trong hồ sơ bồi thường, thay vì chỉ phản đối chung chung.

Theo các quy định về bồi thường của Luật Đất đai 2024, việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được xác định theo điều kiện được bồi thường, loại đất, thời điểm thu hồi và hồ sơ địa chính, nên mọi sai lệch trong các căn cứ này đều có thể là đối tượng khiếu nại. Chẳng hạn, nếu cơ quan có thẩm quyền xác định sai diện tích, sai mục đích sử dụng, sai đối tượng được bồi thường hoặc không tính đủ tài sản hợp pháp gắn liền với đất, người bị thu hồi đất có quyền yêu cầu xem xét lại. Như vậy, tiền đã nhận không phải là “biên lai từ bỏ” quyền khiếu nại.

Hệ quả pháp lý nếu khiếu nại được chấp nhận

Nếu cơ quan giải quyết khiếu nại hoặc Tòa án xác định quyết định thu hồi đất, quyết định bồi thường hoặc hành vi hành chính là trái pháp luật, hậu quả pháp lý sẽ được xử lý theo tính chất vi phạm. Có thể phát sinh việc sửa đổi, hủy bỏ toàn bộ hoặc một phần quyết định, xác định lại mức bồi thường, hoặc bồi thường thiệt hại nếu có thiệt hại thực tế do quyết định hành chính trái pháp luật gây ra. Trong trường hợp người dân đã nhận tiền nhiều hơn mức được hưởng theo kết luận mới, nghĩa vụ hoàn trả phần chênh lệch sẽ được đặt ra theo nguyên tắc hoàn trả khi hưởng không có căn cứ pháp luật.

Ngược lại, nếu kết quả giải quyết xác định phương án bồi thường đúng pháp luật, việc đã nhận tiền sẽ được coi là hoàn tất nghĩa vụ chi trả của Nhà nước đối với phần không có tranh chấp. Vì vậy, người dân cần cân nhắc kỹ trước khi ký biên bản nhận tiền, đồng thời lưu giữ toàn bộ hồ sơ, biên bản kiểm kê, phương án bồi thường và các văn bản trao đổi để làm căn cứ bảo vệ quyền lợi khi cần thiết.

Phân biệt khiếu nại thu hồi đất với tranh chấp dân sự về bồi thường

Không phải mọi bất đồng về tiền bồi thường đều là khiếu nại hành chính. Nếu tranh chấp phát sinh từ quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của cơ quan nhà nước trong quá trình thu hồi đất, cơ chế phù hợp là khiếu nại theo Luật Khiếu nại 2011 hoặc khởi kiện vụ án hành chính theo Luật Tố tụng hành chính 2015. Nếu tranh chấp chỉ xoay quanh thỏa thuận dân sự độc lập giữa các bên mà không gắn với quyết định hành chính, hướng xử lý sẽ khác.

Điểm mấu chốt là xác định đúng “đối tượng bị phản đối”. Với thu hồi đất, đối tượng thường là quyết định thu hồi đất, quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, hoặc hành vi tổ chức thực hiện. Khi đã xác định đúng đối tượng, việc đã nhận tiền không làm mất quyền tiếp tục yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét lại theo đúng trình tự pháp luật.

Khuyến nghị thực tiễn khi đã nhận tiền nhưng chưa đồng ý với phương án

Người dân nên ghi nhận rõ việc nhận tiền là “nhận tạm” hoặc “nhận nhưng bảo lưu quyền khiếu nại” trong biên bản, nếu thực tế còn tranh chấp. Cùng với đó, cần nộp đơn khiếu nại trong thời hiệu, nêu chính xác nội dung sai sót, yêu cầu cụ thể và tài liệu chứng minh. Việc trình bày càng rõ ràng thì khả năng được xem xét càng cao.

Nếu đã có dấu hiệu sai về thẩm quyền, trình tự kiểm kê, xác định nguồn gốc đất, loại đất hoặc giá bồi thường, nên yêu cầu cung cấp hồ sơ liên quan để đối chiếu. Trong trường hợp không đồng ý với kết quả giải quyết khiếu nại lần đầu, người khiếu nại có thể tiếp tục khiếu nại lần hai hoặc khởi kiện ra Tòa án theo quy định pháp luật hiện hành.

Kết luận

Nhận tiền bồi thường không làm mất quyền khiếu nại về đất bị thu hồi. Quyền này vẫn được bảo lưu nếu người sử dụng đất cho rằng quyết định thu hồi đất, phương án bồi thường hoặc hành vi hành chính liên quan có vi phạm pháp luật và còn trong thời hiệu khiếu nại. Tuy nhiên, để được bảo vệ hiệu quả, người dân cần xác định đúng đối tượng khiếu nại, đúng thời hiệu và chuẩn bị đầy đủ chứng cứ, vì việc đã nhận tiền có thể ảnh hưởng đến cách xử lý hậu quả pháp lý về sau.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đất đai 2024.
• Luật Khiếu nại 2011.
• Luật Tố tụng hành chính 2015.
• Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Đất đai 2024 về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
• Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Khiếu nại 2011.