Nhãn hiệu trùng hoặc tương tự: căn cứ đánh giá nhầm lẫn

Khái niệm nhãn hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn

Trong pháp luật sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn là nhóm dấu hiệu không đủ khả năng phân biệt với nhãn hiệu đã được bảo hộ hoặc đã nộp đơn trước đó cho hàng hóa, dịch vụ trùng hoặc tương tự. Từ góc độ thực tiễn, trọng tâm không nằm ở việc hai dấu hiệu có giống nhau tuyệt đối hay không, mà ở chỗ người tiêu dùng có thể hiểu sai về nguồn gốc thương mại của hàng hóa, dịch vụ hay không. Cách tiếp cận này phản ánh nguyên tắc bảo hộ chức năng chỉ dẫn nguồn gốc của nhãn hiệu.

Theo khoản 2 Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung, một dấu hiệu bị coi là không có khả năng phân biệt nếu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của người khác đang được bảo hộ cho hàng hóa, dịch vụ trùng hoặc tương tự. Cách diễn đạt này cho thấy pháp luật Việt Nam sử dụng đồng thời hai trục đánh giá: mức độ giống nhau của dấu hiệu và mức độ liên hệ của sản phẩm, dịch vụ. Vì vậy, việc xem xét xung đột nhãn hiệu luôn phải đặt trong ngữ cảnh sử dụng cụ thể.

Pháp luật hướng dẫn hiện hành tại Điều 77 Nghị định 65/2023/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa tiêu chí này, trong đó nhấn mạnh sự trùng hoặc tương tự về cấu tạo, cách phát âm, phiên âm, ý nghĩa, cách trình bày, màu sắc đối với dấu hiệu nhìn thấy được; đồng thời xem xét nhạc điệu, âm điệu đối với dấu hiệu âm thanh. Cách quy định này cho phép cơ quan có thẩm quyền đánh giá tổng thể, thay vì chỉ dựa vào một yếu tố đơn lẻ. Đây là nền tảng quan trọng để xác định khả năng gây nhầm lẫn trong từng vụ việc.

Các căn cứ chủ yếu để đánh giá khả năng gây nhầm lẫn

1. Mức độ tương tự của chính dấu hiệu nhãn hiệu

Yếu tố đầu tiên là sự tương đồng giữa hai dấu hiệu về cấu trúc, cách đọc, phiên âm, nghĩa và cách thể hiện. Nếu hai nhãn hiệu chỉ khác ở chi tiết nhỏ nhưng vẫn tạo ấn tượng thị giác, thính giác hoặc ý niệm gần giống, rủi ro gây nhầm lẫn vẫn được xác lập. Trong thực tiễn, một nhãn hiệu không cần giống hệt để bị coi là xung đột; chỉ cần mức độ tương tự đủ khiến người tiêu dùng bình thường hiểu lầm về sự liên quan giữa các chủ thể. Cơ quan xem xét thường đặt mình vào nhận thức của người tiêu dùng trung bình trong điều kiện giao dịch thông thường.

Khi đánh giá dấu hiệu, cần nhìn đồng thời vào phần chữ, phần hình, màu sắc, bố cục, âm đọc và ý nghĩa tổng thể. Một sự khác biệt về chính tả hoặc cách sắp xếp không tự động loại trừ khả năng gây nhầm lẫn nếu ấn tượng tổng thể vẫn rất gần. Tương tự, sự thay đổi một thành tố phụ trợ không làm triệt tiêu yếu tố trùng ở thành tố nổi bật. Do đó, nguyên tắc đánh giá phải là so sánh tổng thể, không tách rời từng phần một cách máy móc.

2. Mức độ giống hoặc liên quan của hàng hóa, dịch vụ

Ngay cả khi dấu hiệu tương tự, khả năng gây nhầm lẫn vẫn phụ thuộc mạnh vào tính trùng, tương tự hoặc liên quan của hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu. Điều này được thể hiện trong khoản 1 Điều 129 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung, khi quy định hành vi sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn cho hàng hóa, dịch vụ trùng hoặc tương tự mà không được phép của chủ sở hữu là hành vi xâm phạm. Nói cách khác, xung đột nhãn hiệu chỉ phát sinh đầy đủ khi có cả yếu tố dấu hiệu và yếu tố hàng hóa, dịch vụ.

Việc xác định tính tương tự của hàng hóa, dịch vụ không chỉ dựa vào tên gọi trong bảng phân loại mà còn dựa vào bản chất, chức năng, mục đích sử dụng, kênh phân phối và nhóm khách hàng hướng tới. Hai sản phẩm có thể khác loại nhưng vẫn được xem là liên quan nếu cùng cạnh tranh trên một thị trường hoặc có sự thay thế trực tiếp trong nhận thức người tiêu dùng. Đây là lý do nhiều tranh chấp nhãn hiệu không dừng ở việc đối chiếu danh mục đăng ký, mà phải phân tích toàn bộ bối cảnh thương mại.

3. Mức độ nổi bật và khả năng phân biệt của nhãn hiệu trước

Nhãn hiệu có khả năng phân biệt cao thường được bảo hộ với phạm vi rộng hơn trước các dấu hiệu tương tự. Ngược lại, nhãn hiệu có yếu tố mô tả, phổ thông hoặc ít sáng tạo sẽ có biên độ bảo hộ hẹp hơn. Khi nhãn hiệu trước đã được sử dụng rộng rãi, có uy tín thị trường hoặc được nhận biết cao, khả năng một dấu hiệu mới bị xem là gây nhầm lẫn sẽ tăng đáng kể. Tiêu chí này phản ánh logic bảo vệ đầu tư và danh tiếng thương mại của chủ sở hữu.

Trong đánh giá thực tiễn, cơ quan có thẩm quyền thường xem xét mức độ nhận biết của nhãn hiệu trước trong nhóm khách hàng liên quan. Một nhãn hiệu đã tạo được dấu ấn mạnh trên thị trường có thể “kéo giãn” phạm vi bảo hộ sang những biến thể gần giống, dù chưa đến mức trùng hoàn toàn. Vì vậy, sự nổi bật của nhãn hiệu trước là một dữ kiện quan trọng để xác định rủi ro nhầm lẫn. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với các ngành hàng tiêu dùng nhanh, dược phẩm, thực phẩm, thời trang và dịch vụ số.

4. Cách thức tiêu dùng và mức độ cẩn trọng của người mua

Khả năng gây nhầm lẫn còn phụ thuộc vào cách thức lựa chọn và mua sắm hàng hóa, dịch vụ. Đối với sản phẩm giá trị thấp, mua nhanh, quyết định theo thói quen, người tiêu dùng thường ít chú ý hơn, nên mức độ bảo hộ thực tế của nhãn hiệu rộng hơn. Ngược lại, với các giao dịch đòi hỏi lựa chọn kỹ thuật cao hoặc giá trị lớn, người mua có xu hướng thận trọng hơn, làm giảm nguy cơ nhầm lẫn. Tiêu chí này giúp đánh giá đúng hành vi nhận thức của thị trường mục tiêu.

Pháp luật không yêu cầu chứng minh một mức độ nhầm lẫn tuyệt đối, mà chỉ cần xác lập nguy cơ hiểu lầm về nguồn gốc, mối liên hệ hoặc sự bảo trợ giữa các chủ thể. Bởi vậy, ngay cả khi người tiêu dùng cuối cùng chưa mua nhầm, dấu hiệu vẫn có thể bị coi là xung đột nếu tạo ấn tượng sai lệch trong giai đoạn tiếp cận thị trường. Cách hiểu này bảo vệ hiệu quả chức năng phân biệt xuất xứ của nhãn hiệu.

Phương pháp đánh giá trong thực tiễn áp dụng

Việc đánh giá khả năng gây nhầm lẫn phải được thực hiện theo phương pháp tổng hợp, có đối chiếu từng yếu tố nhưng kết luận dựa trên ấn tượng chung. Cơ quan có thẩm quyền thường xem xét đồng thời dấu hiệu, hàng hóa, dịch vụ, kênh thương mại, tập quán mua bán và mức độ nhận biết của nhãn hiệu trước. Cách làm này phù hợp với tinh thần của Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 và Điều 77 Nghị định 65/2023/NĐ-CP. Không có một tỷ lệ phần trăm cố định nào tự động quyết định việc trùng hoặc tương tự.

Trong một số trường hợp, chỉ cần trùng ở thành tố nổi bật hoặc trùng ở phần đọc chủ đạo cũng đủ tạo ra khả năng nhầm lẫn, dù phần còn lại khác biệt. Ngược lại, nếu dấu hiệu có khác biệt rõ rệt về tổng thể và hàng hóa, dịch vụ không liên quan, xung đột thường không được xác lập. Do đó, việc lập luận cần xuất phát từ nhận thức của người tiêu dùng bình thường, chứ không phải từ cách phân tích quá kỹ về kỹ thuật ngôn ngữ hay thiết kế. Đây là điểm then chốt trong tranh chấp và thẩm định nhãn hiệu.

Hệ quả pháp lý của việc xác định dấu hiệu gây nhầm lẫn

Khi một dấu hiệu bị kết luận là trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu được bảo hộ, đơn đăng ký có thể bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ. Trong trường hợp đã sử dụng trên thị trường, hành vi đó còn có thể bị coi là xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu theo Điều 129 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung. Hệ quả pháp lý có thể kéo theo yêu cầu chấm dứt hành vi, bồi thường thiệt hại và các biện pháp xử lý hành chính hoặc dân sự khác. Vì vậy, đánh giá rủi ro nhãn hiệu cần được thực hiện trước khi tung sản phẩm ra thị trường.

Đối với doanh nghiệp, việc tra cứu và thẩm định khả năng xung đột nên được xem là khâu bắt buộc trong chiến lược xây dựng thương hiệu. Nếu tên gọi, logo hoặc khẩu hiệu đã tiến gần tới nhãn hiệu trước, doanh nghiệp cần điều chỉnh sớm để tránh chi phí tranh chấp và nguy cơ mất toàn bộ nhận diện đã đầu tư. Về mặt quản trị pháp lý, đây là biện pháp phòng ngừa có chi phí thấp hơn rất nhiều so với xử lý vi phạm sau khi đã sử dụng rộng rãi.

Kết luận

Căn cứ đánh giá khả năng gây nhầm lẫn của nhãn hiệu trùng hoặc tương tự được xây dựng trên sự kết hợp giữa mức độ giống nhau của dấu hiệu, tính liên quan của hàng hóa, dịch vụ và nhận thức của người tiêu dùng. Pháp luật Việt Nam hiện hành theo hướng đánh giá tổng thể, linh hoạt, gắn với thực tế thị trường và chức năng phân biệt nguồn gốc của nhãn hiệu. Vì vậy, mỗi trường hợp cần được phân tích độc lập trên nền tảng các tiêu chí pháp lý thống nhất. Cách tiếp cận này góp phần bảo đảm cân bằng giữa quyền của chủ sở hữu nhãn hiệu và quyền tự do kinh doanh của các chủ thể khác.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022.
• Nghị định 65/2023/NĐ-CP ngày 23/8/2023 của Chính phủ.
• Thông tư 01/2007/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ, được sửa đổi, bổ sung.
• Văn bản hướng dẫn và thực tiễn áp dụng của Cục Sở hữu trí tuệ.
• Các bài bình luận chuyên sâu về tiêu chí “tương tự đến mức gây nhầm lẫn” trong sở hữu công nghiệp.