Rủi ro pháp lý và sức khỏe khi mua thuốc kê đơn không có đơn

Cơ sở pháp lý của yêu cầu phải có đơn khi mua thuốc kê đơn

Thuốc kê đơn là loại thuốc mà khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng phải có đơn thuốc; nếu dùng không đúng chỉ định của người kê đơn thì có thể gây nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe. Quy định này được xác lập tại khoản 28 Điều 2 Luật Dược 2016. Từ chính bản chất pháp lý của thuốc kê đơn, đơn thuốc không chỉ là giấy tờ thủ tục mà là điều kiện bắt buộc để nhà thuốc được phép bán lẻ.

Đơn thuốc cũng là căn cứ để bán thuốc, cấp phát thuốc, pha chế thuốc, cân bốc thuốc, sử dụng thuốc và hướng dẫn sử dụng thuốc. Nội dung này được ghi nhận tại khoản 1 Điều 31 Luật Dược 2016. Vì vậy, việc nhà thuốc giao thuốc kê đơn khi người mua không xuất trình đơn là hành vi trái với cơ chế kiểm soát chuyên môn mà pháp luật đặt ra cho nhóm thuốc có nguy cơ cao.

Ở bình diện xử phạt, hành vi bán thuốc kê đơn khi không có đơn thuốc thuộc nhóm vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế. Theo điểm g khoản 4 Điều 59 Nghị định 117/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi điểm d khoản 16 Điều 2 Nghị định 124/2021/NĐ-CP, cơ sở bán lẻ thuốc có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng. Cùng với đó, pháp luật còn đặt ra biện pháp xử lý bổ sung đối với cơ sở vi phạm theo quy định của nghị định này.

Người mua có những rủi ro gì khi nhận thuốc kê đơn không có đơn?

1. Rủi ro dùng sai thuốc, sai bệnh, sai liều

Khi không có đơn thuốc, người mua thường tự mô tả triệu chứng ngắn gọn, trong khi triệu chứng bề ngoài có thể xuất hiện ở nhiều bệnh khác nhau. Dược sĩ tại quầy không có đầy đủ dữ liệu lâm sàng, xét nghiệm và chẩn đoán để thay thế bác sĩ trong việc chỉ định điều trị. Hệ quả trực tiếp là người mua dùng thuốc không đúng bệnh, không đúng liều hoặc không đúng thời điểm, làm giảm hiệu quả điều trị và tăng nguy cơ biến chứng.

2. Rủi ro che lấp bệnh nền và làm chậm chẩn đoán

Nhiều thuốc kê đơn có tác dụng giảm triệu chứng rất nhanh, khiến người dùng tưởng rằng bệnh đã được kiểm soát. Thực tế, thuốc có thể che lấp biểu hiện của nhiễm trùng nặng, bệnh tiêu hóa, bệnh tim mạch, rối loạn nội tiết hoặc các tình trạng cần can thiệp y khoa sớm. Khi đó, người bệnh đến cơ sở khám chữa bệnh muộn hơn, làm nặng chi phí điều trị và giảm tiên lượng hồi phục.

3. Rủi ro tương tác thuốc và chống chỉ định

Thuốc kê đơn thường cần được cân nhắc cùng bệnh sử, thuốc đang dùng, tuổi, thai kỳ, chức năng gan thận và tiền sử dị ứng. Khi mua thuốc không có đơn, người mua dễ bỏ sót những thông tin làm thay đổi hoàn toàn quyết định dùng thuốc. Điều này dẫn đến tương tác thuốc bất lợi, chống chỉ định bị bỏ qua hoặc trùng hoạt chất do dùng nhiều sản phẩm cùng lúc.

4. Rủi ro phản ứng có hại và lệ thuộc thuốc

Nhiều nhóm thuốc kê đơn có khả năng gây buồn ngủ, tụt huyết áp, rối loạn tiêu hóa, tổn thương gan thận, ảnh hưởng thần kinh hoặc phản ứng dị ứng nặng. Một số thuốc còn có nguy cơ gây lệ thuộc, dung nạp hoặc hội chứng cai nếu dùng sai cách hoặc kéo dài không kiểm soát. Người mua không có chỉ dẫn y khoa dễ tự tăng liều, tự kéo dài liệu trình, từ đó làm tăng mức độ nghiêm trọng của tác dụng không mong muốn.

5. Rủi ro kháng thuốc và thất bại điều trị

Đối với thuốc kháng sinh và một số thuốc điều trị đặc thù, dùng không theo đơn làm tăng nguy cơ kháng thuốc, tái phát bệnh và phải đổi phác đồ mạnh hơn. Khi kháng thuốc hình thành, chi phí điều trị tăng lên, thời gian khỏi bệnh kéo dài và nguy cơ lây lan chủng kháng thuốc trong cộng đồng cũng lớn hơn. Đây là hậu quả y tế công cộng, không chỉ là thiệt hại cá nhân.

Người mua có bị xử phạt vì mua thuốc kê đơn không có đơn không?

Pháp luật hiện hành tập trung xử lý hành vi vi phạm của cơ sở bán lẻ thuốc, tức nhà thuốc hoặc người chịu trách nhiệm chuyên môn khi bán thuốc kê đơn không có đơn. Trong cấu trúc quy định tại Điều 59 Nghị định 117/2020/NĐ-CP, chế tài trực tiếp hướng vào chủ thể kinh doanh thuốc, không phải vào người mua với tư cách thông thường. Vì vậy, người mua thường không phải là đối tượng bị xử phạt chỉ vì mua thuốc kê đơn khi không mang theo đơn.

Tuy nhiên, việc người mua chủ động yêu cầu mua, khai báo sai mục đích sử dụng hoặc lợi dụng đơn thuốc không đúng thực tế để lấy thuốc sẽ làm phát sinh rủi ro pháp lý khác trong từng tình huống cụ thể. Quan trọng hơn, dù không bị xử phạt, người mua vẫn phải gánh toàn bộ hệ quả sức khỏe khi tự ý tiếp cận thuốc thuộc nhóm kiểm soát chặt. Do đó, lợi ích ngắn hạn từ việc mua nhanh không có giá trị bù đắp cho nguy cơ y khoa và pháp lý lâu dài.

Người mua nên làm gì để tự bảo vệ mình?

Người mua cần yêu cầu dùng đúng đơn thuốc hợp lệ khi mua thuốc kê đơn và kiểm tra kỹ tên thuốc, hàm lượng, liều dùng, thời gian dùng. Nếu đơn cũ, đơn chụp ảnh hoặc đơn không rõ thông tin, cần quay lại cơ sở khám chữa bệnh để được đánh giá lại thay vì tự mua thuốc theo kinh nghiệm. Khi đang dùng nhiều thuốc, cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc, thực phẩm chức năng và bệnh nền đang có.

Nếu nhà thuốc vẫn bán thuốc kê đơn khi không có đơn, người mua nên cân nhắc từ chối giao dịch và chuyển sang cơ sở bán lẻ tuân thủ đúng quy định. Việc mua đúng thuốc, đúng chỉ định và đúng thời gian điều trị là biện pháp bảo vệ sức khỏe thiết thực nhất. Trong thực tiễn, an toàn thuốc luôn phải được đặt cao hơn tính tiện lợi trước mắt.

Kết luận

Nhà thuốc bán thuốc kê đơn khi không có đơn là hành vi vi phạm quy định quản lý dược và có thể bị xử phạt hành chính theo pháp luật hiện hành. Đối với người mua, rủi ro lớn nhất là dùng thuốc sai chỉ định, gặp phản ứng có hại, che lấp bệnh thật sự và làm chậm điều trị. Vì vậy, đơn thuốc phải được xem là điều kiện bắt buộc để bảo đảm cả tính hợp pháp lẫn an toàn y khoa trong mua bán thuốc kê đơn.

Tài liệu tham khảo

• Luật Dược 2016 số 105/2016/QH13.
• Nghị định 117/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế.
• Nghị định 124/2021/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 117/2020/NĐ-CP.
• Bộ Y tế, các quy định chuyên môn về kê đơn và bán thuốc theo đơn đang có hiệu lực.