Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam: 5 đặc trưng cốt lõi

Cơ sở hiến định và định hướng chính trị của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam được xác định là nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân theo Điều 2 Hiến pháp năm 2013. Cùng với đó, Hiến pháp khẳng định quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trên phương diện chính trị, Nghị quyết số 27-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 6 khóa XIII tiếp tục cụ thể hóa nhận thức về các đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đặt trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền ở giai đoạn mới.

Từ nền tảng đó, có thể nhận diện 5 đặc trưng cốt lõi thường xuyên được nhấn mạnh trong lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nước ở Việt Nam. Năm đặc trưng này vừa phản ánh bản chất chế độ, vừa định hướng cho việc tổ chức quyền lực, xây dựng pháp luật và bảo vệ quyền con người. Chúng tạo thành khung lý luận xuyên suốt để đánh giá mức độ hoàn thiện của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Đặc trưng thứ nhất: Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Đặc trưng đầu tiên của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nghị quyết số 27-NQ/TW xác định rõ đây là một trong các đặc trưng của mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Về mặt hiến định và chính trị, sự lãnh đạo của Đảng bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước, đồng thời giữ vai trò quyết định trong hoạch định đường lối, chủ trương lớn.

Đặc trưng này không đồng nhất với việc Đảng thay thế Nhà nước trong thực thi quyền lực nhà nước. Trái lại, trong mô hình Việt Nam, sự lãnh đạo của Đảng được thể hiện thông qua định hướng chính trị, xây dựng chủ trương, kiểm tra, giám sát và bảo đảm sự thống nhất trong hệ thống chính trị. Đây là điểm phân biệt cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam so với nhiều mô hình nhà nước pháp quyền khác trên thế giới.

Đặc trưng thứ hai: Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân

Bản chất nhân dân là đặc trưng trung tâm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; đồng thời, Điều 6 Hiến pháp năm 2013 xác định Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện và thông qua các cơ quan nhà nước. Nội dung này thể hiện nguyên tắc chủ quyền nhân dân và vị trí tối thượng của Nhân dân trong thiết chế quyền lực.

Ý nghĩa pháp lý của đặc trưng này là mọi thiết kế thể chế phải hướng đến việc bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân. Quyền lực nhà nước không tồn tại như một quyền lực tự thân của bộ máy công quyền, mà phải được tổ chức theo cơ chế ủy quyền, kiểm soát và phục vụ lợi ích chung. Vì vậy, tính nhân dân không chỉ là khẩu hiệu chính trị mà là nguyên tắc hiến định chi phối toàn bộ hoạt động của Nhà nước.

Đặc trưng thứ ba: Quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ

Hiến pháp năm 2013 dành Chương II để quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, qua đó xác lập vị trí trung tâm của quyền con người trong trật tự hiến định. Nghị quyết số 27-NQ/TW cũng nhấn mạnh yêu cầu công nhận, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp và pháp luật. Đây là dấu hiệu quan trọng cho thấy Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam không chỉ quản lý xã hội bằng pháp luật mà còn dùng pháp luật để bảo vệ con người.

Về mặt lập hiến, quyền con người được xem là giới hạn và định hướng của quyền lực nhà nước. Mọi thiết chế công quyền, kể cả trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp, đều phải đặt trong khuôn khổ tôn trọng quyền hiến định của cá nhân và cộng đồng. Do đó, bảo đảm quyền con người là thước đo trọng yếu của tính pháp quyền trong mô hình Nhà nước Việt Nam.

Đặc trưng thứ tư: Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật

Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là nguyên tắc nền tảng của Nhà nước pháp quyền. Hiến pháp năm 2013 xác lập vị trí tối cao của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật và yêu cầu mọi cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật trong thực thi công vụ. Nghị quyết số 27-NQ/TW tiếp tục khẳng định nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật.

Đặc trưng này đòi hỏi tính hợp hiến, hợp pháp trong toàn bộ hoạt động công quyền. Mọi quyết định quản lý, mọi chính sách công và mọi hoạt động xét xử, kiểm sát, thi hành án đều phải có cơ sở pháp lý rõ ràng. Đây là cơ chế để ngăn ngừa sự tùy tiện, bảo đảm tính dự đoán được của pháp luật và củng cố niềm tin của xã hội vào trật tự pháp lý.

Đặc trưng thứ năm: Quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước

Hiến pháp năm 2013 tại Điều 2 khẳng định quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Đây là nguyên tắc tổ chức quyền lực đặc thù của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị quyết số 27-NQ/TW tiếp tục nhấn mạnh nội dung này như một đặc trưng cốt lõi của mô hình nhà nước hiện hành.

Khác với mô hình tam quyền phân lập tuyệt đối, cơ chế ở Việt Nam đặt trọng tâm vào tính thống nhất của quyền lực nhà nước trong mối liên hệ với quyền lực nhân dân. Tuy nhiên, sự thống nhất đó không đồng nghĩa với tập trung tuyệt đối, mà được hiện thực hóa bằng phân công rõ chức năng, phối hợp nhịp nhàng và kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan nhà nước. Chính cơ chế này tạo nên sự cân bằng giữa hiệu lực quản trị và yêu cầu kiểm soát quyền lực.

Ý nghĩa pháp lý và thực tiễn của 5 đặc trưng cốt lõi

Năm đặc trưng nêu trên không tồn tại tách biệt mà gắn bó chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể thống nhất. Sự lãnh đạo của Đảng bảo đảm định hướng chính trị; tính nhân dân xác lập chủ thể quyền lực; quyền con người đặt ra giới hạn và mục tiêu của quyền lực; thượng tôn Hiến pháp và pháp luật tạo lập kỷ cương; còn cơ chế phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực bảo đảm vận hành hiệu quả của bộ máy nhà nước. Tất cả hợp thành mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam với bản sắc riêng.

Trong thực tiễn, việc quán triệt 5 đặc trưng này có ý nghĩa trực tiếp đối với cải cách lập pháp, cải cách hành chính, cải cách tư pháp và kiểm soát quyền lực nhà nước. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để hoàn thiện pháp luật theo hướng dân chủ, công bằng, minh bạch, khả thi và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân. Về lâu dài, mức độ hiện thực hóa các đặc trưng này là tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Hội nghị Trung ương 6 khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
• Báo cáo và chuyên mục tuyên truyền về các đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trên Cổng thông tin Chính phủ.
• Bài viết lý luận về bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trên Tạp chí Lý luận chính trị.
• Bài viết chuyên đề về bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trên Tạp chí Cộng sản.