Quyền yêu cầu kiểm tra khi nhà máy xả khói, bụi ảnh hưởng khu dân cư

Nhà máy xả khói, bụi vào khu dân cư: vấn đề pháp lý đặt ra

Khói, bụi phát sinh từ hoạt động sản xuất của nhà máy nếu phát tán vượt quy chuẩn hoặc gây ảnh hưởng thực tế đến đời sống, sức khỏe và sinh hoạt của cư dân thì đã chạm tới quan hệ pháp luật về bảo vệ môi trường, trật tự quản lý hành chính và bồi thường thiệt hại. Trong trường hợp này, người dân không chỉ có quyền phản ánh mà còn có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét, kiểm tra, thanh tra và xử lý hành vi vi phạm. Cơ chế bảo vệ được xây dựng theo hướng cho phép người bị ảnh hưởng chủ động khởi động quá trình kiểm tra, thay vì chờ đợi cơ quan nhà nước tự phát hiện. Đây là điểm quan trọng để bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành được ghi nhận trong pháp luật hiện hành.

Về bản chất, hành vi xả khói, bụi gây ảnh hưởng khu dân cư thường được xem xét dưới hai góc độ: vi phạm quy định về bảo vệ môi trường và vi phạm quy định về xử phạt hành chính trong lĩnh vực môi trường. Khi có dấu hiệu vượt quy chuẩn kỹ thuật, phát thải kéo dài hoặc gây tác động xấu đến sức khỏe, cơ quan có thẩm quyền có căn cứ để kiểm tra đột xuất, lấy mẫu, đo đạc, lập biên bản và xử phạt. Nếu hành vi gây thiệt hại thực tế cho cá nhân, hộ gia đình hoặc cộng đồng dân cư, trách nhiệm bồi thường thiệt hại có thể được đặt ra theo quy định của pháp luật dân sự và pháp luật môi trường.

Người dân có quyền yêu cầu kiểm tra không?

Câu trả lời là có. Theo khoản 1 Điều 163 Luật Bảo vệ môi trường 2020, tổ chức, cá nhân có quyền khiếu nại về hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật. Cùng với đó, khoản 2 Điều 160 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định thanh tra đột xuất được tiến hành khi phát hiện có dấu hiệu vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường, theo yêu cầu giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng hoặc theo giao nhiệm vụ của cơ quan có thẩm quyền. Như vậy, phản ánh của người dân là căn cứ thực tế để kích hoạt cơ chế kiểm tra, thanh tra môi trường.

Ở góc độ quyền công dân, người dân có thể gửi đơn phản ánh, kiến nghị, khiếu nại hoặc tố cáo tới cơ quan quản lý nhà nước về môi trường, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có cơ sở gây ô nhiễm, cơ quan thanh tra chuyên ngành môi trường hoặc cơ quan có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính. Pháp luật không đặt điều kiện người dân phải tự mình đo đạc được nồng độ bụi hay chứng minh đầy đủ dấu hiệu kỹ thuật trước khi được tiếp nhận. Chỉ cần trình bày rõ hiện trạng, thời gian, địa điểm, mức độ ảnh hưởng, hình ảnh, video, mùi, bụi bám, tiếng ồn hoặc dấu hiệu sức khỏe liên quan là đã đủ cơ sở ban đầu để cơ quan nhà nước xem xét kiểm tra.

Cơ sở pháp lý hiện hành về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm

Khung pháp lý chính điều chỉnh vấn đề này trước hết là Luật Bảo vệ môi trường 2020. Theo khoản 2 Điều 160 Luật Bảo vệ môi trường 2020, thanh tra đột xuất về môi trường được tiến hành khi có dấu hiệu vi phạm, theo yêu cầu giải quyết khiếu nại, tố cáo hoặc theo chỉ đạo của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Quy định này khẳng định việc kiểm tra nguồn thải không phụ thuộc hoàn toàn vào kế hoạch định kỳ mà có thể triển khai ngay khi có căn cứ thực tế từ phản ánh của người dân.

Tiếp đó, khoản 9 Điều 164 Luật Bảo vệ môi trường 2020 xác định một trong các nội dung quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường là thanh tra, kiểm tra; giải quyết khiếu nại, tố cáo; xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường; xác định thiệt hại và yêu cầu bồi thường thiệt hại về môi trường. Đây là căn cứ cho thấy phản ánh của cư dân về khói, bụi không dừng ở mức “kiến nghị xã hội” mà đã thuộc phạm vi quản lý nhà nước bắt buộc phải tiếp nhận và xử lý theo thẩm quyền.

Về chế tài, Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, trong đó có các hành vi gây ô nhiễm không khí và phát thải vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Tùy tính chất, mức độ, thông số vượt chuẩn và hậu quả, cơ sở vi phạm có thể bị phạt tiền, buộc khắc phục tình trạng ô nhiễm, buộc cải tạo hoặc lắp đặt công trình xử lý khí thải, thậm chí bị đình chỉ hoạt động trong trường hợp nghiêm trọng. Vì vậy, yêu cầu kiểm tra của người dân không chỉ nhằm “xác minh” mà còn nhằm mở đường cho biện pháp xử lý hành chính thực chất.

Người dân nên gửi yêu cầu đến đâu?

Trong thực tiễn, nơi tiếp nhận đầu tiên thường là Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có khu dân cư bị ảnh hưởng hoặc nơi đặt nhà máy. Nếu vụ việc phức tạp, kéo dài hoặc có dấu hiệu vi phạm rõ ràng, đơn nên được gửi đồng thời đến Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Sở Tài nguyên và Môi trường, Thanh tra tỉnh hoặc cơ quan chuyên môn về môi trường. Việc gửi đúng nơi có thẩm quyền giúp rút ngắn thời gian xử lý và tránh tình trạng hồ sơ bị chuyển lòng vòng.

Đối với nội dung tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về môi trường, Luật Tố cáo 2018 là căn cứ điều chỉnh trình tự tiếp nhận, xác minh và kết luận. Nếu người dân chỉ mong muốn cơ quan nhà nước kiểm tra nguồn thải, xác định có vi phạm hay không, đơn phản ánh hoặc kiến nghị thường là cách trình bày phù hợp hơn. Nếu xác định rõ chủ thể vi phạm, hành vi cụ thể và đề nghị xử lý người thực hiện hành vi trái pháp luật, tố cáo có thể được sử dụng theo đúng điều kiện của luật.

Hồ sơ nên có những gì?

Đơn yêu cầu kiểm tra nên nêu rõ họ tên, địa chỉ, số điện thoại liên hệ, địa điểm xảy ra khói bụi, thời gian xuất hiện, dấu hiệu nhận biết, mức độ ảnh hưởng và yêu cầu cụ thể. Nên kèm hình ảnh, video, ghi nhận thời gian, nhật ký quan sát, kết quả đo đạc của thiết bị dân dụng nếu có, ý kiến của các hộ dân xung quanh và tài liệu y tế nếu sức khỏe bị tác động. Chứng cứ càng cụ thể thì cơ quan nhà nước càng dễ xác minh nhanh chóng và chính xác.

Trách nhiệm của cơ quan nhà nước khi tiếp nhận phản ánh

Khi nhận được thông tin về nguồn thải gây ảnh hưởng khu dân cư, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét thụ lý, phân loại và tiến hành xác minh theo chức năng, nhiệm vụ. Nếu có dấu hiệu vi phạm, cơ quan thanh tra chuyên ngành hoặc cơ quan quản lý môi trường có thể tổ chức kiểm tra đột xuất, đo kiểm khí thải, yêu cầu cung cấp hồ sơ môi trường, kiểm tra hệ thống xử lý và đối chiếu quy chuẩn kỹ thuật. Trường hợp vi phạm được xác định, cơ quan có thẩm quyền phải lập biên bản, ban hành quyết định xử phạt và buộc khắc phục hậu quả theo quy định.

Đáng chú ý, khoản 2 Điều 160 Luật Bảo vệ môi trường 2020 còn giới hạn việc thanh tra thường xuyên, kiểm tra phải bảo đảm đúng thẩm quyền và đúng căn cứ, qua đó ngăn chặn việc trì hoãn hoặc né tránh xử lý. Trong bối cảnh người dân phản ánh liên tục về bụi, khói, mùi hoặc dấu hiệu ô nhiễm kéo dài, cơ quan nhà nước không được bỏ mặc vụ việc nếu đã có căn cứ ban đầu về dấu hiệu vi phạm. Nghĩa vụ quản lý môi trường ở đây mang tính chủ động, không chờ khi hậu quả trở nên nghiêm trọng mới can thiệp.

Khi nào có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại?

Nếu khói, bụi từ nhà máy gây thiệt hại thực tế như hư hỏng tài sản, giảm năng suất cây trồng, chi phí vệ sinh tăng thêm, phát sinh chi phí khám chữa bệnh hoặc thiệt hại tinh thần theo điều kiện luật định, người dân có thể yêu cầu bồi thường. Căn cứ thường được áp dụng là các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, kết hợp với quy định của pháp luật môi trường về xác định thiệt hại và trách nhiệm khắc phục. Việc yêu cầu kiểm tra hành chính và yêu cầu bồi thường dân sự là hai cơ chế độc lập nhưng có thể hỗ trợ lẫn nhau.

Trong nhiều trường hợp, kết quả kiểm tra, biên bản vi phạm hành chính, kết luận thanh tra hoặc tài liệu quan trắc môi trường sẽ là nguồn chứng cứ quan trọng để chứng minh hành vi vi phạm và mối liên hệ nhân quả giữa nguồn thải với thiệt hại. Do đó, bước yêu cầu kiểm tra thường là bước nền tảng trước khi tiến hành yêu cầu bồi thường. Người dân không nên chỉ ghi nhận cảm nhận chủ quan mà cần lưu giữ chứng cứ có tính khách quan cao nhất có thể.

Kết luận

Người dân hoàn toàn có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, thanh tra và xử lý khi nhà máy xả khói, bụi ảnh hưởng khu dân cư. Cơ sở pháp lý trực tiếp nằm ở khoản 1 Điều 163, khoản 2 Điều 160 và khoản 9 Điều 164 Luật Bảo vệ môi trường 2020, cùng các quy định xử phạt tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP và trình tự tố cáo tại Luật Tố cáo 2018. Khi có đơn phản ánh kèm chứng cứ ban đầu, cơ quan nhà nước phải xem xét, xác minh và áp dụng biện pháp xử lý đúng thẩm quyền. Đây là cơ chế pháp lý quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và bảo đảm quyền sống trong môi trường an toàn của cư dân.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020, số 72/2020/QH14.
• Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Luật Tố cáo 2018, số 25/2018/QH14.
• Bộ luật Dân sự 2015, số 91/2015/QH13.
• Hiến pháp 2013.