Thẩm quyền xử lý hành vi nhà hàng xả nước thải ra cống chung gây ô nhiễm

Nhà hàng xả nước thải ra cống chung: nhận diện hành vi vi phạm

Nhà hàng là cơ sở dịch vụ ăn uống, phát sinh nước thải từ rửa thực phẩm, chế biến, vệ sinh dụng cụ và khu vực phục vụ khách. Khi nước thải chưa được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn mà xả trực tiếp ra cống chung, hành vi này xâm hại hệ thống thoát nước, gây mùi hôi, bồi lắng, phát sinh dịch bệnh và làm suy giảm chất lượng môi trường khu dân cư. Nếu nước thải có dầu mỡ, cặn hữu cơ hoặc thông số ô nhiễm vượt quy chuẩn, cơ sở đã vi phạm quy định về bảo vệ môi trường và quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Theo khoản 1 Điều 142 Luật Bảo vệ môi trường 2020, nước thải phải được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả ra môi trường hoặc hệ thống tiếp nhận theo quy định.

Trong thực tiễn, không phải mọi trường hợp xả ra cống chung đều giống nhau về pháp lý. Nếu cơ sở xả trực tiếp vào hệ thống thoát nước đô thị, cần xem xét quy chế quản lý thoát nước, quy chuẩn xả thải và điều kiện đấu nối. Nếu xả ra nguồn nước mặt, mương, rãnh, kênh hoặc khu vực công cộng gây ô nhiễm, hành vi có thể bị xử phạt theo quy định về xả nước thải vượt quy chuẩn và vi phạm quy định bảo vệ môi trường. Khi gây thiệt hại cho hộ dân, tổ chức lân cận, cơ sở còn phải bồi thường theo Bộ luật Dân sự 2015.

Cơ quan nào có thẩm quyền xử lý

Thẩm quyền xử lý không tập trung vào một cơ quan duy nhất mà được phân cấp theo tính chất vi phạm và phạm vi quản lý. Cơ quan chuyên ngành về môi trường ở cấp tỉnh là lực lượng chủ đạo đối với kiểm tra, xác minh, lập hồ sơ và tham mưu xử lý đối với các vi phạm môi trường của cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống. Theo khoản 1 Điều 160 Luật Bảo vệ môi trường 2020, cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường tổ chức thanh tra, kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường.

Ở cấp cơ sở, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm tiếp nhận phản ánh, tổ chức kiểm tra ban đầu, xác minh hiện trạng và chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền nếu vụ việc vượt phạm vi xử lý tại chỗ. Theo điểm h khoản 2 Điều 143 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã tổ chức kiểm tra việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường đối với hộ gia đình, cá nhân và cơ sở thuộc diện đăng ký môi trường trong phạm vi địa bàn. Cơ quan này không thay thế cơ quan xử phạt chuyên ngành đối với các vi phạm nghiêm trọng hoặc có tình tiết phức tạp, nhưng là đầu mối quan trọng trong phát hiện ban đầu và xác minh thực tế.

Đối với hành vi xả nước thải gây ô nhiễm, cơ quan có thẩm quyền xử phạt chính thường là Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Thanh tra chuyên ngành tài nguyên và môi trường, hoặc cơ quan được giao chức năng xử phạt trong lĩnh vực bảo vệ môi trường theo phân công của pháp luật xử lý vi phạm hành chính. Nếu vi phạm có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ được chuyển cho cơ quan điều tra. Trong trường hợp gây ô nhiễm nghiêm trọng, làm chết người, thiệt hại lớn về tài sản hoặc hậu quả đặc biệt nghiêm trọng khác, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 về tội gây ô nhiễm môi trường.

Căn cứ xử phạt đối với nhà hàng xả nước thải gây ô nhiễm

Khung xử phạt hiện hành đối với hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn được quy định tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP. Tùy lưu lượng nước thải, mức vượt quy chuẩn và tính chất thông số ô nhiễm, mức phạt có thể từ cảnh cáo đến hàng trăm triệu đồng, kèm theo các biện pháp bổ sung và khắc phục hậu quả. Cơ sở vi phạm còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn, buộc cải tạo hệ thống xử lý, buộc thu gom, xử lý nước thải và buộc chi trả chi phí quan trắc, giám định, khắc phục ô nhiễm theo quy định.

Nếu hành vi của nhà hàng chỉ dừng ở việc xả nước thải không đúng quy định kỹ thuật nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, chế tài hành chính vẫn là biện pháp trung tâm. Căn cứ xử phạt thường được áp dụng đồng thời với nghĩa vụ khắc phục hậu quả, vì mục tiêu của pháp luật môi trường không chỉ là trừng phạt mà còn là phục hồi tình trạng môi trường. Trường hợp hệ thống thoát nước chung bị tắc nghẽn, hư hỏng hoặc phát sinh ô nhiễm cục bộ, cơ sở gây ra vi phạm còn phải khôi phục hiện trạng hoặc thanh toán chi phí xử lý cho đơn vị quản lý hạ tầng thoát nước.

Trình tự xử lý khi phát hiện vi phạm

Khi phát hiện nhà hàng xả nước thải gây ô nhiễm, người dân, tổ dân phố, ban quản lý khu dân cư hoặc đơn vị quản lý hạ tầng thoát nước cần lập tức phản ánh đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có cơ sở, đồng thời gửi thông tin đến Phòng chuyên môn về môi trường thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc thanh tra chuyên ngành môi trường. Cơ quan tiếp nhận phải kiểm tra hiện trường, ghi nhận nguồn xả thải, dấu hiệu ô nhiễm, ảnh hưởng đến khu dân cư và thu thập tài liệu liên quan. Nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm hành chính, cơ quan có thẩm quyền lập biên bản, ra quyết định xử phạt và buộc thực hiện biện pháp khắc phục.

Trường hợp hành vi có dấu hiệu tội phạm hoặc hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, cơ quan xử lý vi phạm hành chính phải chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, đã được sửa đổi, bổ sung. Việc phân định đúng thẩm quyền có ý nghĩa quyết định đối với hiệu lực của biên bản, quyết định xử phạt và khả năng cưỡng chế thi hành. Nếu quyết định xử phạt do cơ quan không có thẩm quyền ban hành, quyết định đó có nguy cơ bị hủy khi khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính.

Trách nhiệm dân sự và nghĩa vụ khắc phục thiệt hại

Ngoài xử phạt vi phạm hành chính, nhà hàng còn phải bồi thường thiệt hại nếu việc xả nước thải gây tổn thất cho cá nhân, hộ gia đình hoặc tổ chức khác. Theo Điều 602 Bộ luật Dân sự 2015, chủ thể gây ô nhiễm môi trường phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật nếu làm phát sinh thiệt hại về tài sản, sức khỏe hoặc lợi ích hợp pháp của người khác. Thiệt hại thực tế có thể bao gồm chi phí vệ sinh, khắc phục hệ thống thoát nước, tổn thất kinh doanh, chi phí y tế và các khoản chi hợp lý khác.

Trách nhiệm dân sự không thay thế trách nhiệm hành chính. Một nhà hàng vẫn phải nộp phạt dù đã bồi thường cho hộ dân bị ảnh hưởng, và ngược lại. Khi có nhiều hộ dân cùng bị tác động, việc thu thập chứng cứ về mùi hôi, màu nước thải, hình ảnh xả thải, biên bản của chính quyền địa phương và kết quả quan trắc sẽ quyết định khả năng yêu cầu bồi thường và mức độ trách nhiệm của cơ sở vi phạm.

Kết luận

Nhà hàng xả nước thải ra cống chung gây ô nhiễm là hành vi bị xử lý theo pháp luật về bảo vệ môi trường, xử phạt vi phạm hành chính và, trong trường hợp nghiêm trọng, có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Thẩm quyền xử lý thuộc về hệ thống cơ quan quản lý môi trường và chính quyền địa phương theo phân cấp, trong đó cấp xã giữ vai trò tiếp nhận, kiểm tra ban đầu; cấp tỉnh và cơ quan chuyên ngành giữ vai trò xử phạt, áp dụng biện pháp khắc phục và chuyển hồ sơ khi cần thiết. Cách tiếp cận đúng là phản ánh kịp thời, bảo đảm chứng cứ và yêu cầu cơ quan có thẩm quyền áp dụng đồng bộ biện pháp xử lý, khắc phục và bồi thường.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, đã được sửa đổi, bổ sung.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, đã được sửa đổi, bổ sung.