Nguyên tắc Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ

Cơ sở hình thành và ý nghĩa của nguyên tắc

Nguyên tắc Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ là kết tinh của quá trình phát triển nhận thức lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước ở Việt Nam. Cơ chế này phản ánh đặc trưng của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, trong đó quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân và được tổ chức, thực hiện thông qua hệ thống chính trị. Các nghiên cứu lý luận khẳng định đây là mối quan hệ cơ bản, bao trùm, quyết định sự vận hành của chế độ chính trị ở Việt Nam.

Về mặt pháp lý, Hiến pháp năm 2013 xác định Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, mọi quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Đồng thời, Hiến pháp cũng ghi nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội, qua đó tạo nền tảng hiến định cho nguyên tắc này. Trong cấu trúc đó, Đảng giữ vai trò định hướng chính trị, Nhà nước thực hiện chức năng tổ chức và quản lý xã hội, còn Nhân dân là chủ thể của quyền lực.

Nội hàm của từng thành tố trong cơ chế

Đảng lãnh đạo

Đảng lãnh đạo trước hết bằng việc đề ra đường lối, chủ trương, chiến lược và định hướng phát triển đất nước. Sự lãnh đạo này được thực hiện thông qua công tác tuyên truyền, giáo dục, công tác tổ chức cán bộ, kiểm tra, giám sát và nêu gương của đảng viên, nhất là cán bộ chủ chốt. Trong khuôn khổ Nhà nước pháp quyền, hoạt động lãnh đạo của Đảng phải được thể chế hóa bằng pháp luật và đặt trong trật tự hiến định.

Nội dung lãnh đạo của Đảng không đồng nhất với quản lý hành chính hay thay thế chức năng của bộ máy nhà nước. Đảng xác định phương hướng, mục tiêu và các quan điểm lớn để Nhà nước cụ thể hóa thành chính sách, pháp luật và tổ chức thực hiện. Cách tiếp cận này bảo đảm tính thống nhất về mục tiêu chính trị nhưng vẫn giữ được sự phân định tương đối giữa lãnh đạo và quản lý.

Nhà nước quản lý

Nhà nước quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật, điều tiết các quan hệ xã hội và bảo đảm trật tự, kỷ cương. Theo Hiến pháp năm 2013, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Đây là cơ sở hiến định cho việc xây dựng bộ máy nhà nước vận hành bằng pháp luật, không phải bằng ý chí chủ quan.

Trong cơ chế này, Nhà nước vừa là công cụ tổ chức thực hiện đường lối của Đảng, vừa là thiết chế đại diện cho ý chí, nguyện vọng và lợi ích của Nhân dân. Chức năng quản lý của Nhà nước bao gồm ban hành pháp luật, tổ chức thi hành, thanh tra, kiểm tra, giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Mọi hoạt động quản lý phải hướng tới mục tiêu phục vụ Nhân dân và bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân trong thực tế.

Nhân dân làm chủ

Nhân dân làm chủ là yếu tố trung tâm của cơ chế, bởi quyền lực nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân và được Nhân dân ủy quyền, giám sát. Quyền làm chủ được thực hiện bằng các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện, trong đó có bầu cử, trưng cầu ý dân, tham gia quản lý nhà nước và xã hội, giám sát hoạt động của cơ quan công quyền. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội là kênh quan trọng để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ một cách có tổ chức.

Ý nghĩa cốt lõi của thành tố này là bảo đảm mọi chủ trương, chính sách và hoạt động quản lý đều quy về phục vụ con người, phục vụ lợi ích của cộng đồng. Nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo, tham gia xây dựng và kiểm tra việc thực hiện đường lối, chính sách. Vì vậy, dân chủ không dừng ở nguyên tắc chính trị mà phải được cụ thể hóa thành cơ chế pháp lý có thể vận hành và kiểm soát.

Mối quan hệ biện chứng giữa ba thành tố

Ba thành tố trong cơ chế này có quan hệ thống nhất nhưng không đồng nhất. Đảng giữ vai trò lãnh đạo chính trị; Nhà nước chuyển hóa định hướng chính trị thành quyền lực công, chính sách và pháp luật; Nhân dân là nguồn gốc, mục tiêu và chủ thể kiểm soát của quyền lực. Nếu thiếu một trong ba yếu tố, cơ chế sẽ mất cân bằng và không bảo đảm được bản chất dân chủ của chế độ.

Sự lãnh đạo của Đảng là điều kiện để bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa và tính nhất quán của đường lối phát triển. Sự quản lý của Nhà nước là điều kiện để biến đường lối đó thành thực tiễn xã hội bằng công cụ pháp luật, tổ chức và cưỡng chế nhà nước khi cần thiết. Quyền làm chủ của Nhân dân là tiêu chí đánh giá tính chính danh, hiệu lực và hiệu quả của cả hệ thống chính trị.

Thể chế hóa nguyên tắc trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Thể chế hóa là yêu cầu trọng tâm để nguyên tắc này đi vào đời sống pháp lý. Điều đó đòi hỏi đường lối của Đảng phải được cụ thể hóa thành luật, nghị quyết, chiến lược, chương trình và quy trình thực thi rõ ràng, có trách nhiệm giải trình. Đồng thời, cơ chế kiểm tra, giám sát, phản biện xã hội và kiểm soát quyền lực phải được thiết kế đủ mạnh để ngăn ngừa lạm quyền, quan liêu và hình thức.

Trong bối cảnh đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước và phân cấp, phân quyền, việc bảo đảm nguyên tắc này càng có ý nghĩa thực tiễn. Từ 01/07/2025, chính quyền địa phương được tổ chức theo mô hình 2 cấp, gồm cấp tỉnh và cấp xã, không còn cấp huyện. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu mới đối với phân định thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát quyền lực, nhưng không làm thay đổi bản chất nguyên tắc Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ.

Về phương diện quản trị công, thể chế hóa phải gắn với cải cách hành chính, chuyển đổi số, công khai minh bạch và tăng cường tiếp cận thông tin của người dân. Cơ quan nhà nước cần vận hành theo quy trình pháp định, giảm thiểu can thiệp tùy nghi và nâng cao trách nhiệm giải trình trước Nhân dân. Khi đó, quyền làm chủ không chỉ tồn tại trên phương diện nguyên tắc mà còn được bảo đảm bằng các thiết chế cụ thể.

Yêu cầu đặt ra trong thực tiễn hiện nay

Yêu cầu trước hết là giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng nhưng đồng thời bảo đảm sự lãnh đạo đó được thực hiện trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Điều này đòi hỏi nâng cao chất lượng xây dựng Đảng, chất lượng đội ngũ cán bộ và năng lực nêu gương trong thực thi công vụ. Khi sự lãnh đạo có tính chuẩn mực, Nhà nước mới có điều kiện quản lý hiệu quả và đúng pháp luật.

Yêu cầu thứ hai là xây dựng Nhà nước pháp quyền thực chất, trong đó mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật. Nhà nước quản lý không phải bằng mệnh lệnh hành chính đơn thuần mà bằng pháp luật, dữ liệu, quy trình và trách nhiệm công vụ. Đây là điều kiện để bảo đảm tính ổn định, dự đoán được và khả năng kiểm soát của hoạt động công quyền.

Yêu cầu thứ ba là mở rộng và thực chất hóa quyền làm chủ của Nhân dân thông qua cơ chế bầu cử, đối thoại, giám sát, phản biện xã hội và tham gia xây dựng chính sách. Khi người dân có điều kiện tham gia đầy đủ, chất lượng quyết định công sẽ tăng lên và tính chính danh của hệ thống cũng được củng cố. Vì vậy, dân chủ phải được nhìn nhận như một cấu phần vận hành của nhà nước, không chỉ là một khẩu hiệu chính trị.

Kết luận học thuật về giá trị của nguyên tắc

Nguyên tắc Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ là cơ sở tổ chức quyền lực và phương thức vận hành đặc thù của hệ thống chính trị Việt Nam. Giá trị của nguyên tắc này nằm ở chỗ bảo đảm sự thống nhất giữa định hướng chính trị, quản trị pháp lý và quyền lực nhân dân. Đây cũng là điều kiện nền tảng để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực chất, hiệu lực và gần dân.

Trong thực tiễn hiện nay, yêu cầu trung tâm không phải là chỉ khẳng định nguyên tắc trên phương diện lý luận, mà là làm cho nguyên tắc đó được thể chế hóa đồng bộ, kiểm soát được quyền lực và phát huy đầy đủ quyền làm chủ của Nhân dân. Chỉ khi ba thành tố vận hành hài hòa, cơ chế này mới phát huy trọn vẹn giá trị trong quản trị quốc gia và phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011).
• Văn kiện Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam.
• Nguyễn Phú Trọng, Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
• Các nghiên cứu lý luận trên Tạp chí Cộng sản về cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ.
• Các bài viết nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam và Tạp chí Quản lý nhà nước về thể chế hóa cơ chế vận hành hệ thống chính trị.