Người vay qua đời, ngân hàng được đòi nợ người thân không?

Người vay qua đời thì nghĩa vụ trả nợ được xử lý thế nào?

Khi người vay chết, khoản nợ không đương nhiên mất đi. Theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Quy định này cho thấy nghĩa vụ trả nợ chuyển sang khối di sản, chứ không chuyển sang tài sản riêng của người thân một cách tự động.

Về nguyên tắc, ngân hàng được quyền yêu cầu thanh toán từ di sản của người chết. Nếu di sản chưa chia, người quản lý di sản thực hiện nghĩa vụ theo thỏa thuận của những người thừa kế trong phạm vi di sản; nếu di sản đã chia, mỗi người thừa kế chỉ phải thực hiện tương ứng với phần tài sản đã nhận, không vượt quá phần đó theo khoản 2 và khoản 3 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là giới hạn pháp lý rất quan trọng khi xác định chủ thể chịu trách nhiệm trả nợ.

Ngân hàng có được đòi nợ người thân không?

Ngân hàng không được đòi nợ bất kỳ người thân nào chỉ vì họ có quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng với người đã mất. Căn cứ trách nhiệm không nằm ở quan hệ thân thích mà nằm ở tư cách pháp lý: người thừa kế, bên bảo lãnh, đồng nghĩa vụ, hoặc người có cam kết trả nợ riêng. Nếu không thuộc các nhóm này, người thân không phải là chủ thể bị buộc thanh toán khoản vay.

Do đó, câu trả lời pháp lý là: ngân hàng chỉ có quyền yêu cầu người thân trả nợ khi người thân đồng thời là người thừa kế trong phạm vi di sản, hoặc đã cam kết bằng hợp đồng, bảo lãnh, hay thỏa thuận hợp lệ khác. Nếu chỉ là vợ, chồng, con, cha mẹ, anh chị em mà không nhận thừa kế hoặc không tham gia nghĩa vụ vay, họ không phải dùng tài sản riêng để trả nợ thay cho người đã chết.

Phạm vi trách nhiệm của người thừa kế đối với khoản nợ

Trách nhiệm của người thừa kế bị giới hạn bởi giá trị di sản. Theo khoản 1 và khoản 3 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, nghĩa vụ tài sản được thực hiện trong phạm vi di sản; sau khi di sản đã chia, mỗi người thừa kế chỉ chịu trách nhiệm tương ứng với phần mình đã nhận. Vì vậy, nếu di sản không đủ để thanh toán toàn bộ khoản vay, phần còn thiếu không thể tự động chuyển sang tài sản riêng của người thừa kế.

Thứ tự thanh toán các nghĩa vụ liên quan đến di sản còn phải đặt trong tổng thể các khoản phải trả của người chết. Theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, di sản được dùng để thanh toán chi phí hợp lý cho việc mai táng, cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, tiền công lao động, bồi thường thiệt hại, thuế và các khoản phải nộp, rồi mới đến các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân. Nghĩa là ngân hàng không đứng ở vị trí được ưu tiên tuyệt đối.

Khi nào người thân phải trả thay khoản vay?

Người thân phải trả thay khoản vay trong ba tình huống chính. Thứ nhất, họ là người thừa kế và nhận di sản, khi đó họ thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Thứ hai, họ là bên bảo lãnh hoặc đồng nghĩa vụ theo hợp đồng tín dụng, khi đó trách nhiệm phát sinh từ chính thỏa thuận dân sự đã ký kết. Thứ ba, họ có cam kết độc lập bằng văn bản hợp pháp về việc thanh toán khoản nợ.

Nếu không có một trong ba căn cứ này, ngân hàng không có quyền yêu cầu người thân trả nợ thay. Việc gửi thông báo, liên hệ hoặc đề nghị gia đình phối hợp cung cấp thông tin thừa kế là phù hợp; nhưng việc buộc người thân thanh toán bằng tài sản riêng khi họ không có nghĩa vụ pháp lý là không đúng quy định.

Ngân hàng cần làm gì để đòi nợ đúng pháp luật?

Ngân hàng cần xác minh tình trạng pháp lý của khoản vay, việc có hay không có di chúc, danh sách người thừa kế, và tình trạng chia di sản. Sau đó, ngân hàng thực hiện yêu cầu thanh toán trong phạm vi di sản hoặc làm việc với người quản lý di sản, người thừa kế, hoặc bên bảo lãnh nếu có. Cách tiếp cận này bảo đảm đúng chủ thể, đúng phạm vi và đúng thứ tự ưu tiên thanh toán.

Nếu phát sinh tranh chấp về người thừa kế, di sản hoặc tính hợp lệ của khoản nợ, việc xử lý phải dựa trên hồ sơ vay, hợp đồng tín dụng, chứng từ giải ngân, lịch sử trả nợ và căn cứ thừa kế. Ngân hàng không thể mặc nhiên coi mọi người thân đều là con nợ thay thế. Trong thực tiễn xét xử, tòa án luôn xem xét rất chặt chẽ quan hệ nghĩa vụ và phạm vi tài sản chịu trách nhiệm.

Người thân nên làm gì khi bị yêu cầu trả nợ sau khi người vay chết?

Trước hết, cần xác định mình có phải là người thừa kế hay không, và nếu có thì đã nhận di sản ở mức nào. Nếu không nhận thừa kế, không bảo lãnh, không đồng nghĩa vụ và không có cam kết riêng, người thân có quyền từ chối thanh toán bằng tài sản cá nhân. Đồng thời nên yêu cầu ngân hàng cung cấp căn cứ pháp lý của yêu cầu đòi nợ, bao gồm hợp đồng vay, giấy tờ chứng minh quan hệ nghĩa vụ và tài liệu chứng minh quyền thừa kế.

Nếu người thân là người thừa kế, trách nhiệm chỉ phát sinh trong giới hạn di sản nhận được. Trường hợp ngân hàng đòi vượt quá giá trị di sản hoặc đòi trực tiếp tài sản riêng, người thừa kế có thể phản đối trên cơ sở khoản 1 và khoản 3 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Khi cần thiết, việc đối chiếu thêm với di chúc, văn bản khai nhận di sản hoặc văn bản phân chia di sản là cần thiết để xác định đúng phạm vi trách nhiệm.

Kết luận

Người vay qua đời không làm chấm dứt khoản nợ, nhưng cũng không làm phát sinh nghĩa vụ trả nợ vô điều kiện cho người thân. Ngân hàng chỉ được đòi trong phạm vi di sản hoặc từ người có nghĩa vụ pháp lý độc lập như người thừa kế, bên bảo lãnh, đồng nghĩa vụ. Mọi yêu cầu đòi nợ vượt quá khuôn khổ đó đều không có cơ sở pháp lý theo Bộ luật Dân sự 2015.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 615 về nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 658 về thứ tự ưu tiên thanh toán các nghĩa vụ liên quan đến di sản.
• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 614 về thời điểm mở thừa kế.
• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 615 về phạm vi trách nhiệm của người thừa kế.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về giải quyết tranh chấp dân sự, thừa kế và nghĩa vụ tài sản.