Người thừa kế mất năng lực hành vi dân sự và thủ tục chia di sản

Người thừa kế mất năng lực hành vi dân sự: địa vị pháp lý trong quan hệ thừa kế

Người mất năng lực hành vi dân sự vẫn là chủ thể có quyền hưởng di sản nếu đáp ứng điều kiện là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Theo khoản 1 Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền để lại tài sản cho người khác và hưởng di sản; theo Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế là cá nhân phải còn sống tại thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết.

Việc mất năng lực hành vi dân sự không làm mất quyền thừa kế. Vấn đề phát sinh chủ yếu ở năng lực xác lập giao dịch, ký kết văn bản và tham gia thủ tục chia di sản. Do đó, khi xử lý phần di sản của người này, phải áp dụng đồng thời quy định về thừa kế và quy định về đại diện, giám hộ.

Căn cứ xác định người mất năng lực hành vi dân sự

Theo khoản 1 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, một người bị coi là mất năng lực hành vi dân sự khi do bệnh tâm thần hoặc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ hành vi, trên cơ sở yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan và có kết luận giám định pháp y tâm thần cùng quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Khi không còn căn cứ tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, Tòa án cũng ra quyết định hủy bỏ theo yêu cầu hợp lệ.

Điểm quan trọng là tình trạng mất năng lực hành vi dân sự chỉ được pháp luật công nhận bằng quyết định của Tòa án. Khi chưa có quyết định này, không được tự ý áp dụng chế độ đại diện bắt buộc như đối với người đã bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự.

Thủ tục phân chia di sản có người thừa kế mất năng lực hành vi dân sự

1. Xác định đúng người đại diện

Trong giao dịch dân sự, theo khoản 2 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện. Khi phân chia di sản, người đại diện này thường là người giám hộ hoặc người đại diện theo pháp luật khác theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về đại diện và giám hộ.

Văn bản khai nhận di sản, văn bản thỏa thuận phân chia di sản và các giấy tờ liên quan phải thể hiện rõ người đại diện ký thay cho người được đại diện. Nếu người đại diện đồng thời có xung đột lợi ích với người mất năng lực hành vi dân sự, việc ký kết và công chứng phải được xem xét đặc biệt để bảo đảm tính khách quan và tránh vô hiệu.

2. Hoàn thiện hồ sơ chứng minh tư cách thừa kế

Hồ sơ thường phải có giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, giấy chứng tử của người để lại di sản, giấy tờ về tài sản, bản án hoặc quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, giấy tờ chứng minh tư cách người đại diện, và các tài liệu nhân thân khác theo yêu cầu của tổ chức hành nghề công chứng. Nếu di sản là bất động sản hoặc tài sản phải đăng ký, hồ sơ còn phải kèm giấy tờ về quyền sở hữu, quyền sử dụng.

Trường hợp có nhiều người thừa kế, người đại diện của người mất năng lực hành vi dân sự phải tham gia đầy đủ vào quá trình xác nhận di sản. Không được bỏ sót người thừa kế chỉ vì họ không thể tự mình ký văn bản.

3. Công chứng văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản

Theo khoản 2 Điều 57 Luật Công chứng 2024, việc công chứng văn bản khai nhận di sản hoặc thỏa thuận phân chia di sản được thực hiện khi có yêu cầu và phải bảo đảm đúng chủ thể, đúng quyền định đoạt. Trong trường hợp có người thừa kế mất năng lực hành vi dân sự, người đại diện theo pháp luật của họ là người tham gia ký thay trong phạm vi đại diện hợp pháp.

Công chứng viên phải kiểm tra quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, căn cứ xác lập đại diện và nội dung thỏa thuận. Nếu văn bản làm phát sinh nguy cơ xâm phạm quyền lợi của người được đại diện, công chứng viên có quyền từ chối công chứng theo thẩm quyền.

Những điểm đặc biệt cần lưu ý khi chia di sản

Thứ nhất, phần di sản của người mất năng lực hành vi dân sự phải được xác định như với mọi người thừa kế khác. Không được tự động chuyển sang cho người giám hộ hoặc người đại diện, vì người đại diện chỉ nhân danh người được đại diện để nhận và quản lý tài sản.

Thứ hai, việc thỏa thuận phân chia di sản không được làm giảm hoặc tước bỏ phần quyền thừa kế hợp pháp của người mất năng lực hành vi dân sự. Nếu người này thuộc diện hưởng di sản theo pháp luật, hoặc được chỉ định trong di chúc, phần được hưởng phải được bảo đảm đầy đủ theo quy định.

Thứ ba, khi di sản chưa chia, phần tài sản thuộc về người mất năng lực hành vi dân sự phải được quản lý theo cơ chế quản lý tài sản của người được giám hộ hoặc người được đại diện. Người quản lý không được tự ý định đoạt nếu không có căn cứ pháp luật hoặc sự cho phép hợp lệ của cơ quan có thẩm quyền.

Xử lý khi phát sinh tranh chấp

Nếu các đồng thừa kế không thống nhất được phương án chia di sản, hoặc có tranh chấp về tư cách đại diện, phần di sản của người mất năng lực hành vi dân sự thường được giải quyết tại Tòa án. Khi tiến hành tố tụng dân sự, theo khoản 1 Điều 87 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nếu đương sự là người mất năng lực hành vi dân sự mà không có người đại diện hoặc người đại diện không đủ điều kiện, Tòa án phải chỉ định người đại diện để tham gia tố tụng.

Trong vụ án thừa kế, Tòa án không chỉ xác định phần di sản mà còn phải xem xét tính hợp pháp của việc đại diện, chứng cứ về giám hộ và mức độ phù hợp của văn bản công chứng. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với trường hợp chia di sản thông thường, nơi các bên đều có đầy đủ năng lực hành vi và có thể tự mình tham gia.

Giá trị thực tiễn của việc bảo vệ người thừa kế yếu thế

Chế định về đại diện đối với người mất năng lực hành vi dân sự cho thấy mục tiêu bảo vệ quyền tài sản đi liền với bảo vệ nhân thân. Thủ tục chia di sản vì thế không chỉ là hoạt động xác lập quyền sở hữu, mà còn là cơ chế bảo đảm công bằng, phòng ngừa lạm dụng và giảm thiểu tranh chấp.

Trong thực tiễn, hồ sơ thừa kế có người mất năng lực hành vi dân sự cần được chuẩn bị chặt chẽ ngay từ đầu. Việc thiếu quyết định của Tòa án, thiếu giấy tờ về người đại diện hoặc ký kết sai thẩm quyền đều có thể làm chậm tiến độ công chứng, đăng ký sang tên và phát sinh tranh chấp kéo dài.

Kết luận

Người thừa kế mất năng lực hành vi dân sự vẫn có đầy đủ quyền hưởng di sản, nhưng việc nhận và phân chia di sản phải thông qua cơ chế đại diện hợp pháp. Điểm đặc biệt của thủ tục này nằm ở yêu cầu xác minh quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, xác định đúng người đại diện, kiểm tra chặt chẽ hồ sơ công chứng và bảo đảm quyền lợi thực chất của người được đại diện. Khi có tranh chấp, Tòa án có vai trò then chốt trong việc chỉ định đại diện và giải quyết phần di sản theo đúng pháp luật hiện hành.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Công chứng 2024.
• Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Công chứng về công chứng văn bản thừa kế.
• Văn bản pháp luật về giám hộ và đại diện theo Bộ luật Dân sự 2015.