Người thừa kế chưa thành niên nhận tài sản: ai đại diện ký văn bản phân chia?
Làm rõ người ký văn bản phân chia di sản khi có người thừa kế chưa thành niên theo Bộ luật Dân sự 2015.
Tổng quan
Khi di sản được chia có người thừa kế chưa thành niên, việc xác định người ký văn bản phân chia phải tuân theo quy định về năng lực hành vi dân sự, đại diện và thừa kế. Trọng tâm của vấn đề là ai có thẩm quyền đại diện hợp pháp cho người chưa thành niên và trong trường hợp nào bản thân người chưa thành niên được ký, hoặc phải có sự đồng ý của người đại diện. Bài viết làm rõ cơ sở pháp lý hiện hành, phạm vi quyền ký và các giới hạn nhằm bảo đảm giao dịch phân chia di sản có hiệu lực. Từ đó, nội dung giúp hạn chế rủi ro vô hiệu và tranh chấp khi công chứng hoặc lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản.Cơ chế đại diện trong giao dịch về thừa kế của người chưa thành niên
Người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi; do đó, năng lực tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự bị giới hạn theo độ tuổi và loại giao dịch. Trong giao dịch về phân chia di sản, văn bản thỏa thuận hoặc văn bản phân chia di sản là căn cứ trực tiếp làm phát sinh, thay đổi quyền tài sản, nên việc ký kết phải tuân theo quy định về đại diện và sự đồng ý của người đại diện hợp pháp. Theo khoản 1 Điều 136 Bộ luật Dân sự 2015, cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên.
Đối với người được giám hộ, người giám hộ là người đại diện theo pháp luật theo khoản 2 Điều 136 Bộ luật Dân sự 2015. Trường hợp không xác định được người đại diện theo quy định nêu trên, Tòa án có thể chỉ định người đại diện theo khoản 3 Điều 136 Bộ luật Dân sự 2015. Cách xác định này có ý nghĩa quyết định khi văn bản phân chia di sản có sự tham gia của người thừa kế chưa thành niên.
Ai là người ký văn bản phân chia khi có người thừa kế chưa thành niên?
Về nguyên tắc, người chưa thành niên không tự mình ký văn bản phân chia di sản nếu chưa đáp ứng điều kiện của pháp luật về độ tuổi và loại giao dịch. Theo khoản 3 Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi. Do đó, với văn bản phân chia di sản, người ký thay hoặc cùng ký với tư cách đại diện phải là cha, mẹ, người giám hộ hoặc người được Tòa án chỉ định làm đại diện hợp pháp.
Đối với người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi, khoản 4 Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép tự mình thực hiện một số giao dịch, nhưng vẫn loại trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và các giao dịch khác do luật quy định phải có sự đồng ý của người đại diện. Văn bản phân chia di sản thường gắn với quyền đối với bất động sản, quyền tài sản có giá trị lớn hoặc tài sản phải đăng ký, nên thực tiễn áp dụng đòi hỏi người đại diện hợp pháp phải ký hoặc đồng ý bằng văn bản theo đúng hình thức được yêu cầu.
Phân chia di sản và giới hạn bảo vệ quyền của người chưa thành niên
Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015 xác định thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết; từ thời điểm này, quyền thừa kế của người chưa thành niên được xác lập như những người thừa kế khác. Tuy nhiên, do người chưa thành niên là chủ thể cần được bảo vệ đặc biệt, mọi thỏa thuận phân chia phải bảo đảm không làm mất hoặc giảm trái luật phần quyền lợi của họ. Nếu di sản được chia theo di chúc, người chưa thành niên thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 trong trường hợp đủ điều kiện áp dụng.
Khi phân chia theo pháp luật, phần hưởng của người chưa thành niên được xác định theo hàng thừa kế, theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Người đại diện không được tùy ý từ chối, nhường, chuyển dịch hoặc định đoạt phần di sản của người chưa thành niên nếu việc đó không phù hợp lợi ích của người được đại diện và không đáp ứng yêu cầu pháp lý về đại diện. Việc ký văn bản phân chia phải đặt quyền lợi của người chưa thành niên làm trung tâm, đồng thời bảo đảm tính tự nguyện, minh bạch và hợp pháp của giao dịch.
Nguyên tắc ký tại tổ chức hành nghề công chứng
Trong thực tiễn, văn bản thỏa thuận phân chia di sản thường được công chứng. Người thừa kế chưa thành niên không tự mình trở thành chủ thể ký thay cho chính mình theo nghĩa đầy đủ như người thành niên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; người đại diện hợp pháp sẽ tham gia ký với tư cách đại diện cho phần quyền của người chưa thành niên. Hồ sơ công chứng phải thể hiện rõ tư cách đại diện, căn cứ đại diện và giấy tờ chứng minh quan hệ giữa người đại diện với người được đại diện.
Nếu người đại diện đồng thời là đồng thừa kế và có lợi ích đối lập với người chưa thành niên trong cùng văn bản, việc ký kết phải được xem xét chặt chẽ để tránh xung đột lợi ích. Trong trường hợp cần thiết, cơ quan công chứng sẽ yêu cầu bổ sung căn cứ pháp lý về đại diện hoặc xác định lại người đại diện hợp pháp. Mục tiêu của cơ chế này là bảo đảm người chưa thành niên không bị xâm hại quyền thừa kế bởi sự thỏa thuận bất lợi do người khác đại diện ký thay.
Kết luận pháp lý
Người thừa kế chưa thành niên không tự mình ký văn bản phân chia di sản như một chủ thể độc lập trong mọi trường hợp. Người ký hợp pháp là cha, mẹ, người giám hộ hoặc người được Tòa án chỉ định làm đại diện theo quy định tại Điều 136 Bộ luật Dân sự 2015; đồng thời phải tuân thủ giới hạn về độ tuổi và sự đồng ý của người đại diện theo Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015. Với di sản, cơ quan, tổ chức công chứng và các bên liên quan phải kiểm tra chặt chẽ tư cách đại diện để bảo đảm hiệu lực của văn bản và quyền lợi hợp pháp của người chưa thành niên.
Tài liệu tham khảo
- Bộ luật Dân sự 2015: Điều 21, Điều 136, Điều 611, Điều 644, Điều 651.
- Luật Công chứng 2024.
- Nghị định 29/2015/NĐ-CP về thừa kế, quản lý di sản.
- Văn bản hướng dẫn nghiệp vụ công chứng liên quan đến thỏa thuận phân chia di sản.
- Quy định pháp luật về giám hộ và đại diện theo pháp luật trong Bộ luật Dân sự 2015.