Người thụ hưởng bảo hiểm: quyền nhận tiền và thay đổi

Khái niệm người thụ hưởng trong hợp đồng bảo hiểm

Trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm, người thụ hưởng là tổ chức, cá nhân được bên mua bảo hiểm hoặc người được bảo hiểm chỉ định để nhận tiền bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm, theo khoản 26 Điều 4 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022. Khái niệm này cho thấy người thụ hưởng không tự phát sinh quyền nhận tiền, mà quyền đó xuất phát từ sự chỉ định hợp lệ trong hợp đồng. Vì vậy, việc xác định đúng tư cách người thụ hưởng có ý nghĩa trực tiếp đối với hiệu lực chi trả của doanh nghiệp bảo hiểm.

Pháp luật hiện hành cũng phân biệt giữa bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm và người thụ hưởng. Bên mua bảo hiểm là chủ thể giao kết hợp đồng và thực hiện nghĩa vụ đóng phí; người được bảo hiểm là người có tính mạng, sức khỏe, tài sản, trách nhiệm dân sự được bảo hiểm; còn người thụ hưởng là người nhận tiền bảo hiểm khi sự kiện bảo hiểm xảy ra. Sự phân định này là nền tảng để xử lý đúng quyền và nghĩa vụ của các bên theo từng loại hợp đồng.

Quyền nhận tiền của người thụ hưởng

Khi sự kiện bảo hiểm xảy ra và doanh nghiệp bảo hiểm phát sinh nghĩa vụ chi trả, người thụ hưởng là người có quyền nhận tiền bảo hiểm theo hợp đồng và theo quy định pháp luật. Quyền này chỉ hình thành trên cơ sở hợp đồng bảo hiểm còn hiệu lực, sự kiện bảo hiểm thuộc phạm vi bảo hiểm, và người thụ hưởng được chỉ định hợp lệ. Do đó, người thụ hưởng không chỉ là người nhận tiền trên thực tế mà còn là chủ thể có quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ chi trả khi đủ điều kiện pháp lý.

Trong trường hợp có nhiều người thụ hưởng, việc nhận tiền được thực hiện theo tỷ lệ đã được thỏa thuận trong hợp đồng hoặc văn bản chỉ định hợp lệ. Nếu hợp đồng hoặc văn bản thay đổi không quy định tỷ lệ cụ thể, doanh nghiệp bảo hiểm phải căn cứ hồ sơ hợp đồng, yêu cầu đã được xác nhận và các tài liệu liên quan để xác định cách chi trả. Cơ chế này nhằm bảo đảm tiền bảo hiểm được chuyển đúng người, đúng phần quyền lợi đã định.

Người thụ hưởng không bắt buộc phải là người thân của bên mua bảo hiểm. Pháp luật cho phép chỉ định tổ chức hoặc cá nhân làm người thụ hưởng, miễn là việc chỉ định đáp ứng điều kiện của hợp đồng và quy định về chủ thể có liên quan. Tuy nhiên, trong thực tiễn, doanh nghiệp bảo hiểm thường yêu cầu thông tin nhận diện đầy đủ của người thụ hưởng để bảo đảm khả năng thanh toán và phòng ngừa tranh chấp.

Quyền chỉ định và thay đổi người thụ hưởng

Theo khoản 1 Điều 41 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, bên mua bảo hiểm có quyền chỉ định người thụ hưởng, trừ hợp đồng bảo hiểm nhóm. Trường hợp bên mua bảo hiểm không đồng thời là người được bảo hiểm, việc chỉ định người thụ hưởng phải có sự đồng ý bằng văn bản của người được bảo hiểm. Nếu người được bảo hiểm chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, việc chỉ định phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý.

Về thay đổi người thụ hưởng, khoản 3 Điều 41 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 quy định bên mua bảo hiểm có thể thay đổi người thụ hưởng nhưng phải được sự đồng ý bằng văn bản của người được bảo hiểm và phải thông báo bằng văn bản cho doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài. Đây là điều kiện bắt buộc, không phải thủ tục tùy nghi. Sau khi nhận được thông báo hợp lệ, doanh nghiệp bảo hiểm phải xác nhận việc thay đổi tại hợp đồng bảo hiểm hoặc văn bản khác đính kèm hợp đồng bảo hiểm.

Quy định nêu trên cho thấy việc thay đổi người thụ hưởng không chỉ là quyền đơn phương của bên mua bảo hiểm. Pháp luật đặt thêm cơ chế kiểm soát bằng sự đồng ý của người được bảo hiểm và nghĩa vụ thông báo, xác nhận bằng văn bản. Cơ chế này nhằm hạn chế việc thay đổi tùy tiện, bảo vệ lợi ích của người được bảo hiểm và bảo đảm tính chắc chắn của hợp đồng.

Điều kiện pháp lý và ý nghĩa của hình thức văn bản

Điều kiện trọng tâm khi thay đổi người thụ hưởng là phải có văn bản đồng ý của người được bảo hiểm và văn bản thông báo gửi doanh nghiệp bảo hiểm. Yêu cầu này có ý nghĩa chứng cứ, giúp xác định chính xác ý chí của các bên tại thời điểm thay đổi. Trong tranh chấp, văn bản là căn cứ quan trọng để chứng minh thay đổi đã phát sinh hiệu lực hay chưa.

Đối với người được bảo hiểm thuộc diện chưa thành niên hoặc hạn chế, mất năng lực hành vi dân sự, quy định giao cho người đại diện theo pháp luật quyền đồng ý. Cách thiết kế này phù hợp với nguyên tắc bảo vệ người yếu thế trong giao dịch dân sự. Vì vậy, khi lập hoặc thay đổi người thụ hưởng, cần kiểm tra đầy đủ năng lực hành vi của người được bảo hiểm và tư cách đại diện hợp pháp của người ký xác nhận.

Trong thực tiễn, doanh nghiệp bảo hiểm thường ban hành biểu mẫu riêng để tiếp nhận yêu cầu thay đổi người thụ hưởng. Dù sử dụng mẫu nào, nội dung cốt lõi vẫn phải thể hiện rõ thông tin hợp đồng, thông tin người thụ hưởng cũ và mới, tỷ lệ thụ hưởng nếu có, chữ ký hợp lệ của chủ thể có thẩm quyền và xác nhận của doanh nghiệp bảo hiểm. Việc thiếu một trong các thành phần này thường dẫn đến việc thay đổi chưa hoàn tất về mặt pháp lý.

Hệ quả pháp lý khi không thay đổi hợp lệ

Nếu việc thay đổi người thụ hưởng không đáp ứng điều kiện pháp luật, doanh nghiệp bảo hiểm có cơ sở tiếp tục chi trả theo thông tin người thụ hưởng đang có hiệu lực trong hồ sơ hợp đồng. Trong trường hợp phát sinh nhiều yêu cầu mâu thuẫn, bên nào chứng minh được yêu cầu thay đổi hợp lệ và đã được doanh nghiệp bảo hiểm xác nhận sẽ có lợi thế pháp lý rõ rệt. Vì vậy, hiệu lực của thay đổi không chỉ nằm ở việc lập giấy tờ mà còn ở việc giấy tờ đó được thực hiện đúng trình tự.

Tranh chấp thường xuất hiện khi người mua bảo hiểm thay đổi người thụ hưởng nhưng chưa có sự đồng ý của người được bảo hiểm, hoặc doanh nghiệp bảo hiểm chưa xác nhận việc thay đổi. Khi đó, yêu cầu chi trả có thể bị tạm dừng để xác minh hồ sơ. Doanh nghiệp bảo hiểm chỉ thực hiện thanh toán khi xác định đầy đủ căn cứ hợp lệ, nhằm tránh nguy cơ chi trả sai đối tượng.

Một số lưu ý khi xác lập người thụ hưởng

Việc chỉ định người thụ hưởng nên được thực hiện ngay từ khi giao kết hợp đồng hoặc khi phát sinh nhu cầu điều chỉnh quyền lợi. Nội dung chỉ định cần rõ ràng về họ tên, ngày sinh, giấy tờ tùy thân, tỷ lệ hưởng và quan hệ với người được bảo hiểm nếu doanh nghiệp bảo hiểm yêu cầu. Cách ghi nhận càng cụ thể thì khả năng tranh chấp càng thấp.

Trong hợp đồng bảo hiểm nhóm, quyền chỉ định người thụ hưởng không được đặt ra theo cùng cơ chế như hợp đồng bảo hiểm cá nhân. Do đó, khi xem xét quyền nhận tiền và thay đổi người thụ hưởng, cần xác định đúng loại hình hợp đồng trước tiên. Việc áp dụng sai chế độ pháp lý giữa hợp đồng nhóm và hợp đồng cá nhân dễ dẫn đến kết luận sai về quyền của các bên.

Về mặt thực hành, người mua bảo hiểm nên rà soát định kỳ thông tin người thụ hưởng khi có biến động nhân thân như kết hôn, ly hôn, sinh con, thay đổi người giám hộ hoặc thay đổi ý chí bảo hộ tài chính. Rà soát này giúp bảo đảm khoản tiền bảo hiểm được chuyển đến đúng người theo mục đích bảo vệ ban đầu của hợp đồng. Đây là bước quản trị quyền lợi quan trọng trong suốt thời hạn bảo hiểm.

Kết luận

Người thụ hưởng là chủ thể có quyền nhận tiền bảo hiểm khi sự kiện bảo hiểm phát sinh và hợp đồng đủ điều kiện chi trả. Quyền này được hình thành từ sự chỉ định hợp lệ, đồng thời có thể được thay đổi nếu đáp ứng đúng điều kiện tại khoản 3 Điều 41 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022. Trong thực tiễn, giá trị pháp lý của văn bản đồng ý, thông báo và xác nhận của doanh nghiệp bảo hiểm giữ vai trò quyết định đối với hiệu lực của việc thay đổi người thụ hưởng.

Tài liệu tham khảo

• Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị định 46/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Kinh doanh bảo hiểm.
• Thông tư 67/2023/TT-BTC hướng dẫn một số nội dung về bảo hiểm.
• Văn bản, biểu mẫu nghiệp vụ công khai của doanh nghiệp bảo hiểm về thay đổi người thụ hưởng.