Giảm mức cấp dưỡng khi thất nghiệp hoặc mất thu nhập

Người phải cấp dưỡng thất nghiệp hoặc mất thu nhập có được xin giảm mức cấp dưỡng không?

Người có nghĩa vụ cấp dưỡng không bị buộc giữ nguyên mức cấp dưỡng trong mọi hoàn cảnh. Khi phát sinh biến động thực tế làm giảm đáng kể khả năng thực hiện nghĩa vụ, pháp luật cho phép xem xét thay đổi mức cấp dưỡng. Căn cứ trực tiếp là quy định tại điều 116 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, theo đó mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận trên cơ sở thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng; khi có lý do chính đáng thì mức cấp dưỡng có thể thay đổi.

Vì vậy, tình trạng thất nghiệp, mất nguồn thu nhập ổn định, giảm lương nghiêm trọng hoặc mất khả năng lao động đều là những yếu tố có thể làm phát sinh yêu cầu giảm mức cấp dưỡng. Tuy nhiên, việc giảm không diễn ra tự động mà phải được xác lập bằng thỏa thuận hoặc quyết định của Tòa án. Người đang thực hiện nghĩa vụ không được tự ý dừng cấp dưỡng hay tự ý giảm số tiền đã ấn định nếu chưa có căn cứ hợp lệ.

Cơ sở pháp lý để yêu cầu giảm mức cấp dưỡng

Quy định trung tâm là khoản 2 Điều 116 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: khi có lý do chính đáng, mức cấp dưỡng có thể thay đổi; việc thay đổi do các bên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết. Đây là cơ chế pháp lý bảo đảm cân bằng giữa nhu cầu của người được cấp dưỡng và năng lực thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng.

Trong trường hợp phát sinh tranh chấp, yêu cầu thay đổi mức cấp dưỡng là một loại tranh chấp hôn nhân và gia đình thuộc thẩm quyền của Tòa án theo khoản 6 Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Tòa án sẽ xem xét toàn bộ hoàn cảnh thực tế, đặc biệt là nguyên nhân làm thu nhập giảm, mức độ suy giảm thu nhập, khả năng lao động hiện tại và nhu cầu sinh hoạt thiết yếu của người được cấp dưỡng.

Thất nghiệp hoặc mất thu nhập có được xem là lý do chính đáng?

Thất nghiệp không đương nhiên dẫn đến việc giảm mức cấp dưỡng, nhưng là căn cứ quan trọng để Tòa án đánh giá lại khả năng thực hiện nghĩa vụ. Nếu người cấp dưỡng chứng minh được đã mất việc khách quan, đang tìm kiếm việc làm, có thu nhập thực tế giảm mạnh và không còn đủ khả năng bảo đảm mức cấp dưỡng cũ, yêu cầu giảm mức cấp dưỡng có cơ sở xem xét. Trường hợp mất thu nhập chỉ mang tính tạm thời, Tòa án thường cân nhắc tính ổn định và nhu cầu tối thiểu của người được cấp dưỡng trước khi quyết định.

Đối với trường hợp mất khả năng lao động, bệnh tật nặng, tai nạn lao động hoặc biến cố khác làm suy giảm nghiêm trọng nguồn sống, yêu cầu điều chỉnh mức cấp dưỡng càng cần được xem xét chặt chẽ. Dù vậy, người yêu cầu vẫn phải chứng minh tình trạng kinh tế mới của mình và mối liên hệ giữa tình trạng đó với khả năng thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng. Sự thay đổi phải là thay đổi thực chất, không phải là việc sắp xếp tài chính chủ quan để né tránh nghĩa vụ.

Điều kiện để Tòa án chấp nhận yêu cầu giảm mức cấp dưỡng

Để được chấp nhận, yêu cầu giảm mức cấp dưỡng cần đáp ứng ba nhóm điều kiện. Thứ nhất, phải có sự thay đổi thực tế về thu nhập, khả năng lao động hoặc hoàn cảnh kinh tế của người cấp dưỡng. Thứ hai, sự thay đổi đó phải có căn cứ rõ ràng, hợp pháp và đủ sức làm ảnh hưởng đến khả năng tiếp tục thực hiện mức cấp dưỡng đã được xác định trước đây. Thứ ba, mức cấp dưỡng mới vẫn phải bảo đảm tương xứng với nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng.

Trong thực tiễn xét xử, Tòa án không chỉ nhìn vào việc “có thất nghiệp hay không” mà còn xem xét người yêu cầu có nguồn thu nào khác, có tài sản, có hỗ trợ tài chính thường xuyên hay không. Nếu chỉ mất việc tạm thời nhưng vẫn còn thu nhập từ nguồn khác, Tòa án có thể không chấp nhận giảm mạnh mức cấp dưỡng. Ngược lại, nếu việc mất thu nhập làm cho mức cũ vượt quá khả năng thực tế, yêu cầu điều chỉnh có cơ sở vững chắc hơn.

Thủ tục yêu cầu thay đổi mức cấp dưỡng

Trước hết, các bên nên thỏa thuận bằng văn bản về mức cấp dưỡng mới. Thỏa thuận này cần thể hiện rõ lý do thay đổi, mức mới, thời điểm áp dụng và phương thức thực hiện. Nếu bên được cấp dưỡng hoặc người đại diện của họ không đồng ý, người có nghĩa vụ cấp dưỡng có quyền nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.

Khi nộp đơn, cần chuẩn bị các tài liệu chứng minh biến động thu nhập và hoàn cảnh thực tế. Hồ sơ thường gồm quyết định chấm dứt hợp đồng lao động, giấy xác nhận thôi việc, giấy tờ chứng minh hưởng trợ cấp thất nghiệp, sao kê tài khoản, hồ sơ bệnh án, giấy tờ tai nạn, xác nhận thu nhập hoặc tài liệu khác chứng minh năng lực tài chính hiện tại. Càng chứng minh được sự giảm thu nhập một cách khách quan và liên tục, khả năng được chấp nhận càng cao.

Những chứng cứ cần chú trọng

• Hợp đồng lao động, quyết định sa thải, chấm dứt hợp đồng hoặc thông báo ngừng việc.
• Giấy tờ về trợ cấp thất nghiệp, bảo hiểm xã hội hoặc xác nhận thất nghiệp.
• Sao kê ngân hàng, chứng từ thu nhập, hóa đơn chi phí sinh hoạt, nghĩa vụ tài chính khác.
• Hồ sơ bệnh án, kết luận giám định, giấy xác nhận tai nạn hoặc suy giảm khả năng lao động.

Không nên tự ý giảm hoặc chậm cấp dưỡng

Người có nghĩa vụ cấp dưỡng không được tự ý giảm số tiền phải cấp dưỡng chỉ vì cho rằng mình khó khăn. Cho đến khi có thỏa thuận hợp pháp hoặc bản án, quyết định mới của Tòa án, nghĩa vụ cũ vẫn có hiệu lực. Nếu tự ý cắt giảm hoặc ngừng cấp dưỡng, người nghĩa vụ có thể phát sinh tranh chấp mới và chịu bất lợi khi Tòa án xem xét hành vi thực hiện nghĩa vụ.

Trường hợp đã có bản án hoặc quyết định của Tòa án, việc điều chỉnh cũng phải đi đúng cơ chế tố tụng. Việc chứng minh khó khăn tài chính là trách nhiệm của người yêu cầu giảm mức cấp dưỡng. Cơ quan giải quyết sẽ cân đối cả quyền lợi chính đáng của người được cấp dưỡng, nhất là trẻ em, người mất khả năng lao động hoặc người không có nguồn sống độc lập.

Kết luận pháp lý

Người phải cấp dưỡng khi thất nghiệp hoặc mất thu nhập có quyền yêu cầu giảm mức cấp dưỡng, nhưng chỉ khi chứng minh được có lý do chính đáng và thực hiện đúng trình tự luật định. Căn cứ quan trọng nhất là khoản 2 Điều 116 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, kết hợp với quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp tại khoản 6 Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Việc giảm mức cấp dưỡng không phải quyền đương nhiên, mà là kết quả của việc đánh giá khách quan giữa khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng.

Do đó, khi gặp biến động tài chính, hướng xử lý đúng là thương lượng bằng văn bản trước, sau đó mới yêu cầu Tòa án nếu không đạt được thỏa thuận. Đây là cách làm phù hợp pháp luật, hạn chế tranh chấp kéo dài và bảo đảm tính ổn định trong quan hệ cấp dưỡng.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, đặc biệt Điều 116.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đặc biệt khoản 6 Điều 28.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, quy định về thẩm quyền và thủ tục giải quyết tranh chấp hôn nhân và gia đình.
• Các bản án, quyết định công khai về tranh chấp thay đổi mức cấp dưỡng.
• Tài liệu hướng dẫn và bình luận pháp luật về nghĩa vụ cấp dưỡng trong hôn nhân và gia đình.