Người nhà có được ký cam kết phẫu thuật thay người bệnh không?

Người nhà có được ký cam kết phẫu thuật thay người bệnh không?

Người nhà không đương nhiên được ký cam kết phẫu thuật thay người bệnh. Việc ký thay chỉ hợp pháp khi người nhà đồng thời là người đại diện hợp pháp của người bệnh hoặc thuộc trường hợp pháp luật chuyên ngành cho phép thay mặt người bệnh xác lập sự đồng ý. Nguyên tắc này xuất phát từ việc quyền đối với thân thể, sức khỏe và quyết định về can thiệp y khoa là quyền nhân thân gắn với chính người bệnh, trừ trường hợp luật có quy định khác.

Theo điểm a, b, c và d khoản 2 Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, việc phẫu thuật hoặc can thiệp có xâm nhập cơ thể đối với người bệnh chỉ được thực hiện sau khi có sự đồng ý của người bệnh hoặc người đại diện của người bệnh. Quy định này cho thấy pháp luật không mặc nhiên công nhận mọi người thân trong gia đình đều có quyền ký cam kết. Tư cách được ký thay phải dựa trên quan hệ đại diện hợp pháp hoặc sự lựa chọn của chính người bệnh trong phạm vi luật định.

Những trường hợp người nhà được ký thay hợp pháp

Người bệnh là người thành niên đã tự lựa chọn người đại diện

Nếu người bệnh là người thành niên và đã tự lựa chọn một người để thay mặt mình, người đó được ký cam kết phẫu thuật trong phạm vi đại diện. Trường hợp này phải phù hợp với quy định về người đại diện theo ủy quyền tại Điều 138 Bộ luật Dân sự 2015 và với cơ chế ghi nhận tại điểm a khoản 2 Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Khi đó, không phải cứ là người nhà mới được ký; yếu tố quyết định là sự ủy quyền hợp pháp hoặc sự chỉ định hợp lệ của người bệnh.

Người bệnh mất khả năng tự lựa chọn, không có ủy quyền trước đó

Đối với người bệnh là người thành niên nhưng không thể tự lựa chọn và không có ủy quyền trước khi rơi vào tình trạng không thể hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, thành viên gia đình do gia đình lựa chọn có thể ký thay theo điểm b khoản 2 Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Đây là cơ chế pháp lý đặc thù nhằm bảo đảm điều trị kịp thời khi người bệnh không thể tự quyết định. Tuy nhiên, chủ thể ký phải là thành viên gia đình được xác định theo đúng trình tự nội bộ của gia đình và phải phục vụ trực tiếp cho lợi ích của người bệnh.

Người đại diện theo pháp luật hoặc theo ủy quyền

Người đại diện theo pháp luật hoặc người đại diện theo ủy quyền của người bệnh được ký cam kết phẫu thuật nếu đáp ứng điều kiện đại diện theo Điều 134, Điều 135, Điều 138 và Điều 141 Bộ luật Dân sự 2015. Trong thực tế, đây là nhóm chủ thể có giá trị pháp lý rõ ràng nhất để thay mặt người bệnh xác nhận sự đồng ý. Với trường hợp người bệnh mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, việc xác định đúng tư cách đại diện phải dựa vào căn cứ pháp luật dân sự và hồ sơ y tế liên quan.

Khi nào người nhà không được ký thay?

Người nhà không được ký thay nếu chỉ có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân mà không có căn cứ đại diện theo luật. Ví dụ, con, vợ, chồng, cha, mẹ, anh, chị, em của người bệnh đều không mặc nhiên có quyền ký cam kết phẫu thuật. Nếu người bệnh còn tỉnh táo, có năng lực nhận thức và làm chủ hành vi, thì chính người bệnh phải là người trực tiếp đồng ý.

Người nhà cũng không được ký thay khi văn bản cam kết được lập trái với phạm vi đại diện, vượt quá ý chí đã ủy quyền hoặc không đáp ứng điều kiện của người đại diện theo pháp luật. Một cam kết như vậy có rủi ro bị xem là không có giá trị xác lập sự đồng ý hợp lệ. Trong môi trường bệnh viện, điều này đặc biệt quan trọng vì phẫu thuật là can thiệp xâm nhập cơ thể, đòi hỏi sự đồng ý có căn cứ rõ ràng.

Trường hợp cấp cứu đe dọa tính mạng

Khi không thể hỏi ý kiến người bệnh hoặc người đại diện mà nếu không phẫu thuật sẽ đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh, pháp luật cho phép thực hiện can thiệp theo cơ chế cấp cứu. Căn cứ này được ghi nhận tại khoản 3 Điều 65 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Trong tình huống đó, mục tiêu ưu tiên là cứu sống người bệnh, nên việc chờ đủ thủ tục cam kết không còn là điều kiện bắt buộc.

Về bản chất, đây không phải là trường hợp người nhà “được quyền ký thay”, mà là trường hợp pháp luật cho phép bác sĩ và cơ sở khám bệnh, chữa bệnh hành động khẩn cấp để bảo vệ tính mạng. Vì vậy, nếu có thể liên hệ người đại diện thì vẫn nên thực hiện, nhưng nếu không thể và tình trạng nguy kịch thì quyết định chuyên môn được đặt lên hàng đầu theo đúng luật.

Giá trị pháp lý của giấy cam kết phẫu thuật

Giấy cam kết phẫu thuật là chứng cứ thể hiện sự đồng ý của người bệnh hoặc người đại diện hợp pháp với việc can thiệp y khoa. Tuy nhiên, giá trị của giấy này phụ thuộc hoàn toàn vào tư cách của người ký, năng lực hành vi dân sự, phạm vi đại diện và tính tự nguyện của việc ký. Nếu sai chủ thể, giấy cam kết không làm phát sinh sự đồng ý hợp lệ.

Trong thực tiễn quản trị rủi ro y khoa, bệnh viện thường yêu cầu kiểm tra giấy tờ tùy thân, tài liệu chứng minh quan hệ đại diện, văn bản ủy quyền hoặc hồ sơ thể hiện tình trạng không thể tự quyết của người bệnh. Cách làm này phù hợp với yêu cầu bảo đảm an toàn pháp lý cho cả người bệnh lẫn cơ sở y tế. Đồng thời, nó giúp tránh tranh chấp về việc can thiệp trái phép hoặc ký thay không hợp lệ.

Kết luận pháp lý

Người nhà chỉ được ký cam kết phẫu thuật thay người bệnh khi có căn cứ đại diện hợp pháp hoặc thuộc trường hợp pháp luật chuyên ngành cho phép. Nếu người bệnh còn đủ khả năng nhận thức và làm chủ hành vi, chính người bệnh phải là người đồng ý. Nếu người bệnh rơi vào tình trạng không thể tự quyết định, việc ký thay chỉ hợp lệ khi đúng chủ thể theo Điểm a, b, c, d khoản 2 Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và các quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự 2015.

Riêng trong tình huống cấp cứu đe dọa trực tiếp tính mạng, pháp luật cho phép phẫu thuật mà không cần chờ đủ thủ tục đồng ý. Đây là ngoại lệ quan trọng, thể hiện sự cân bằng giữa quyền tự quyết của người bệnh và nghĩa vụ cứu chữa khẩn cấp của cơ sở y tế.

Tài liệu tham khảo

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Quy định về phẫu thuật và can thiệp có xâm nhập cơ thể đối với người bệnh trong Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.
• Quy định về đại diện theo pháp luật và đại diện theo ủy quyền trong Bộ luật Dân sự 2015.
• Hồ sơ, biểu mẫu chuyên môn về cam kết chấp thuận phẫu thuật, thủ thuật và gây mê hồi sức của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.