Người mất để lại khoản vay ngân hàng không có tài sản bảo đảm: người thân có phải trả không?

Người vay chết, khoản nợ ngân hàng được xử lý như thế nào?

Khi người vay ngân hàng qua đời, khoản nợ không tự động biến thành nghĩa vụ cá nhân của vợ, chồng, con hoặc cha mẹ của họ. Nghĩa vụ thanh toán trước hết được xác định theo di sản do người chết để lại và các quy định về thừa kế, không phải theo quan hệ huyết thống đơn thuần. Cách xử lý này bảo đảm sự tách bạch giữa tài sản riêng của người chết, phần di sản thừa kế và tài sản riêng của người thân.

Cơ sở pháp lý trực tiếp là quy định về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại. Theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Quy định này là nguyên tắc nền tảng để xác định rằng ngân hàng được đòi nợ từ di sản, chứ không mặc nhiên đòi từ người thân.

Người thân có phải dùng tài sản riêng để trả nợ không?

Về nguyên tắc, người thân không phải dùng tài sản riêng của mình để trả khoản vay ngân hàng chỉ vì họ là thân nhân của người đã chết. Chỉ những người nhận di sản mới phải thực hiện nghĩa vụ tài sản tương ứng trong phạm vi phần di sản đã nhận, theo khoản 1 và khoản 3 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu không nhận di sản, không có cơ sở để buộc họ trả nợ thay bằng tài sản riêng của mình.

Trường hợp di sản chưa chia, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thừa kế, nhưng vẫn chỉ trong phạm vi di sản. Trường hợp di sản đã chia, mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tương ứng với phần tài sản đã nhận và không vượt quá phần đó, trừ khi có thỏa thuận khác. Do đó, trách nhiệm của người thân luôn bị giới hạn bởi di sản thừa kế, không vượt sang tài sản ngoài di sản.

Khoản vay ngân hàng không có tài sản bảo đảm có khác gì không?

Khoản vay không có tài sản bảo đảm vẫn là một khoản nợ hợp pháp của người vay và vẫn là nghĩa vụ tài sản phải thanh toán sau khi họ chết. Điểm khác là ngân hàng không có tài sản thế chấp, cầm cố để xử lý riêng theo cơ chế bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, nên việc thu hồi nợ sẽ phụ thuộc trực tiếp vào di sản và thứ tự thanh toán các nghĩa vụ của người chết. Nói cách khác, không có tài sản bảo đảm không đồng nghĩa với việc khoản nợ bị xóa bỏ ngay khi người vay chết.

Theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, di sản được dùng để thanh toán các nghĩa vụ và chi phí liên quan theo thứ tự luật định, trong đó có các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân. Nợ ngân hàng thuộc nhóm các khoản nợ đối với pháp nhân, vì vậy được thanh toán từ di sản sau khi đã ưu tiên các nghĩa vụ trước đó. Nếu di sản không đủ để thanh toán hết, phần còn thiếu không đương nhiên chuyển sang tài sản riêng của người thừa kế.

Thứ tự thanh toán nợ từ di sản

Việc thanh toán nợ không thực hiện tùy ý mà phải theo thứ tự ưu tiên của pháp luật. Trước khi thanh toán khoản vay ngân hàng, di sản thường phải dùng để chi trả các khoản chi phí hợp lý cho mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, trợ cấp cho người sống nương nhờ, tiền công lao động, tiền bồi thường thiệt hại và các nghĩa vụ đối với Nhà nước theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015. Chỉ sau đó mới đến các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân.

Thứ tự này có ý nghĩa đặc biệt khi di sản không đủ lớn để trả toàn bộ nghĩa vụ. Khi đó, khoản vay ngân hàng chỉ được thanh toán trong giới hạn giá trị di sản còn lại sau các khoản ưu tiên. Nếu di sản đã hết, ngân hàng không có quyền yêu cầu người thừa kế thanh toán vượt quá phần tài sản họ đã nhận, trừ trường hợp có cam kết trả nợ riêng.

Khi nào người thân phải trả nợ bằng tài sản riêng?

Người thân chỉ phải trả bằng tài sản riêng khi họ đã tự mình cam kết với ngân hàng, chẳng hạn ký bảo lãnh, đồng nghĩa vụ, hoặc ký với tư cách bên vay, đồng trả nợ hay người kế thừa nghĩa vụ theo thỏa thuận hợp pháp. Khi đó, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của chính họ, không còn chỉ là nghĩa vụ thừa kế. Nếu không có bất kỳ cam kết độc lập nào, họ không phải gánh khoản nợ bằng tài sản riêng.

Trường hợp người thừa kế đã nhận di sản rồi mới phát sinh việc thanh toán, họ vẫn chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi giá trị tài sản đã nhận theo khoản 3 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, việc nhận di sản và việc bị đòi nợ cần được xem xét cùng lúc. Nếu di sản bằng không hoặc nhỏ hơn số nợ, trách nhiệm của người thừa kế cũng bị giới hạn tương ứng.

Người thừa kế nên làm gì khi ngân hàng yêu cầu thanh toán?

Trước hết, cần xác định rõ người chết có để lại di sản hay không, di sản gồm những gì và giá trị thực tế là bao nhiêu. Tiếp theo, cần kiểm tra hợp đồng tín dụng, hợp đồng bảo đảm nếu có, giấy tờ thừa kế và các văn bản cam kết của những người liên quan. Việc này giúp phân biệt nghĩa vụ của người chết, nghĩa vụ của di sản và nghĩa vụ riêng của từng người thân.

Nếu ngân hàng yêu cầu thanh toán vượt quá giá trị di sản hoặc yêu cầu người thân trả bằng tài sản riêng dù không có cam kết độc lập, yêu cầu đó không phù hợp với Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Trong trường hợp có tranh chấp, việc đối chiếu thứ tự thanh toán theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015 là căn cứ quan trọng để bảo vệ quyền lợi của người thừa kế. Khi cần thiết, các bên nên lập văn bản thỏa thuận hoặc yêu cầu giải quyết bằng cơ chế tố tụng dân sự để xác định đúng phạm vi trách nhiệm.

Kết luận

Đối với khoản vay ngân hàng không có tài sản bảo đảm, cái chết của người vay không làm phát sinh nghĩa vụ tự động cho người thân. Pháp luật hiện hành xác định khoản nợ được thanh toán trong phạm vi di sản để lại, theo thứ tự ưu tiên do Bộ luật Dân sự 2015 quy định. Chỉ khi người thân là người thừa kế và đã nhận di sản thì họ mới thực hiện nghĩa vụ tương ứng, và cũng không vượt quá phần tài sản đã nhận. Nếu không có di sản hoặc không có cam kết riêng, người thân không phải dùng tài sản riêng để trả khoản vay của người đã mất.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 615 về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 658 về thứ tự ưu tiên thanh toán các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến thừa kế.
• Luật Các tổ chức tín dụng 2024, số 32/2024/QH15.
• Các văn bản, án lệ và hướng dẫn thực tiễn liên quan đến giải quyết nghĩa vụ tài sản của người để lại di sản.