Người làm bán thời gian có phải tham gia BHXH bắt buộc không?

Người làm bán thời gian có thuộc diện BHXH bắt buộc không?

Người làm bán thời gian không đương nhiên được loại trừ khỏi chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc. Theo điểm a khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người lao động là công dân Việt Nam làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Vì vậy, việc làm bán thời gian vẫn có thể làm phát sinh nghĩa vụ đóng BHXH nếu quan hệ lao động đáp ứng điều kiện luật định.

Điểm mấu chốt là pháp luật không lấy số giờ làm việc làm tiêu chí quyết định duy nhất. Một người làm vài giờ mỗi ngày, nhưng có hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên và được trả lương theo cơ chế của quan hệ lao động, vẫn có thể thuộc diện phải tham gia BHXH bắt buộc. Cách tiếp cận này bảo đảm tính bao phủ của an sinh xã hội đối với người lao động có quan hệ lao động thực chất.

Điều kiện xác định lao động bán thời gian phải đóng BHXH bắt buộc

Trường hợp lao động bán thời gian phải tham gia BHXH bắt buộc thường được xác định khi có đủ hai nhóm yếu tố. Thứ nhất, tồn tại hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên theo điểm a khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Thứ hai, tiền lương trong tháng làm căn cứ đóng BHXH phải đáp ứng mức sàn do pháp luật quy định.

Đối với người làm việc không trọn thời gian, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã ghi nhận nguyên tắc tính đóng theo tiền lương tháng làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất. Khi tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức này, người lao động part-time thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Cách xác định này đặc biệt quan trọng trong các mô hình làm việc linh hoạt tại cửa hàng, quán cà phê, trung tâm dịch vụ, giáo dục và thương mại điện tử.

Trường hợp nào người làm bán thời gian không phải đóng BHXH bắt buộc?

Người làm bán thời gian không phải tham gia BHXH bắt buộc nếu hợp đồng lao động có thời hạn dưới 01 tháng. Đây là giới hạn pháp lý rõ ràng của đối tượng tham gia, được thể hiện tại điểm a khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Với nhóm này, pháp luật không đặt nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc theo quan hệ lao động ngắn hạn dưới ngưỡng thời hạn nói trên.

Người lao động cũng không thuộc diện bắt buộc nếu hợp đồng không phải là hợp đồng lao động theo nghĩa của pháp luật lao động, hoặc quan hệ làm việc không đáp ứng dấu hiệu của quan hệ lao động chịu sự điều hành, quản lý của người sử dụng lao động. Tuy nhiên, việc đặt tên thỏa thuận không làm thay đổi bản chất pháp lý nếu nội dung thực tế cho thấy có quan hệ lao động. Trong trường hợp đó, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét theo bản chất quan hệ chứ không chỉ theo tên gọi văn bản.

Hệ quả pháp lý đối với người sử dụng lao động

Khi người làm bán thời gian thuộc diện BHXH bắt buộc, người sử dụng lao động phải đăng ký tham gia, trích đóng và nộp đúng thời hạn theo quy định. Việc chỉ bố trí làm việc ít giờ không làm phát sinh ngoại lệ miễn trừ nếu hợp đồng lao động và mức lương đã rơi vào phạm vi điều chỉnh của luật. Nghĩa vụ này đồng thời gắn với trách nhiệm kê khai chính xác tiền lương làm căn cứ đóng.

Việc không tham gia hoặc tham gia không đúng đối tượng có thể dẫn tới truy đóng, tính lãi chậm đóng và xử lý vi phạm hành chính theo quy định chuyên ngành. Trong thực tiễn, tranh chấp thường phát sinh khi doanh nghiệp thỏa thuận lao động bán thời gian nhưng lại không thực hiện nghĩa vụ BHXH đối với người lao động có quan hệ làm việc đủ điều kiện. Do đó, doanh nghiệp cần rà soát hợp đồng, bảng lương và thời hạn làm việc ngay từ giai đoạn tuyển dụng.

Phân biệt BHXH bắt buộc với các nghĩa vụ bảo hiểm khác

Không nên đồng nhất BHXH bắt buộc với bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp hoặc bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, vì mỗi chế độ có điều kiện tham gia riêng. Đối với lao động bán thời gian, việc phát sinh nghĩa vụ ở từng loại bảo hiểm phụ thuộc vào thời hạn hợp đồng, mức tiền lương và chính sách từng giai đoạn pháp luật. Cách hiểu đúng là phải kiểm tra riêng từng chế độ, không suy diễn từ một loại bảo hiểm sang loại khác.

Trong cấu trúc pháp luật hiện hành, BHXH bắt buộc là trụ cột an sinh gắn với quan hệ lao động có hợp đồng. Do đó, chỉ cần người lao động part-time thuộc đúng đối tượng luật định thì dù thời gian làm việc không trọn ngày, quyền lợi và nghĩa vụ BHXH vẫn phát sinh đầy đủ như các lao động khác trong phạm vi áp dụng của luật.

Kết luận

Người làm bán thời gian có phải tham gia BHXH bắt buộc hay không không phụ thuộc vào việc làm ít giờ, mà phụ thuộc chủ yếu vào loại hợp đồng lao động và mức tiền lương làm căn cứ đóng. Theo điểm a khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người lao động Việt Nam làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên thuộc diện BHXH bắt buộc; ngược lại, hợp đồng dưới 01 tháng không thuộc diện này. Đây là tiêu chí pháp lý trung tâm để doanh nghiệp và người lao động xác định nghĩa vụ tham gia đúng quy định.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo hiểm xã hội 2024.
• Luật Bảo hiểm xã hội 2014 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi các luật liên quan).
• Bảo hiểm xã hội Việt Nam, các hướng dẫn nghiệp vụ về đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
• Luật Việc làm 2013 và các văn bản hướng dẫn về bảo hiểm thất nghiệp.
• Nghị định của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, BHXH.