Xử lý hành vi tự đổ xà bần, rác xây dựng ra đất trống

Khái niệm và bản chất pháp lý của hành vi đổ xà bần ra đất trống

Xà bần, gạch vỡ, bê tông, đất đá phát sinh từ hoạt động xây dựng, cải tạo hoặc phá dỡ công trình được xếp vào nhóm chất thải rắn xây dựng. Khi cá nhân tự ý chở ra đất trống và đổ bỏ không đúng nơi quy định, hành vi này không còn là hoạt động dọn dẹp thông thường mà trở thành hành vi quản lý, thải bỏ chất thải trái quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường.

Về bản chất, đây là hành vi xả thải không đúng quy trình kỹ thuật, không đúng địa điểm tiếp nhận hoặc không đúng phương án thu gom, xử lý do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Nếu khu đất trống là đất công, đất chưa sử dụng hoặc đất của tổ chức, cá nhân khác, hành vi còn xâm phạm trật tự quản lý đất đai, môi trường và quyền lợi của chủ sử dụng đất.

Căn cứ pháp lý hiện hành áp dụng đến năm 2026

Khoản 8 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tổ chức việc thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn xây dựng và quy hoạch điểm đổ thải phù hợp. Quy định này xác lập nguyên tắc: chất thải xây dựng không được tự ý đổ ra nơi không được phép, mà phải được đưa đến địa điểm, phương thức xử lý do địa phương tổ chức hoặc cho phép.

Khoản 2 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng đặt ra yêu cầu đối với chất thải phát sinh từ hoạt động xây dựng, cải tạo, phá dỡ công trình phải được thu gom, tái sử dụng hoặc xử lý theo quy định. Đối với khu vực chưa có hệ thống thu gom, người phát sinh chất thải vẫn phải thực hiện theo hướng dẫn của chính quyền địa phương, không được tự ý đổ bỏ bừa bãi.

Điều 26 Nghị định 45/2022/NĐ-CP là căn cứ xử phạt chính đối với hành vi vi phạm quy định về thu gom, vận chuyển, chôn lấp, đổ, thải chất thải rắn thông thường. Tùy khối lượng chất thải, mức phạt tiền tăng dần; đồng thời người vi phạm bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thu gom, vận chuyển đến nơi xử lý phù hợp và khôi phục lại tình trạng ban đầu của khu vực bị đổ thải.

Điều 161 Luật Bảo vệ môi trường 2020 xác định tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường phải khắc phục ô nhiễm, phục hồi môi trường và bồi thường thiệt hại theo quy định. Vì vậy, ngoài tiền phạt hành chính, người đổ xà bần còn phải chịu chi phí dọn dẹp, vận chuyển và phục hồi hiện trạng nếu làm phát sinh thiệt hại thực tế.

Mức xử phạt đối với hành vi đổ xà bần, rác xây dựng không đúng nơi quy định

Trường hợp đổ chất thải rắn xây dựng ra đất trống, mức xử phạt được xác định theo khối lượng chất thải và tính chất vi phạm tại Điều 26 Nghị định 45/2022/NĐ-CP. Với khối lượng nhỏ, mức phạt thường ở ngưỡng vài triệu đồng; khi khối lượng tăng lên, mức phạt có thể lên đến hàng chục triệu đồng và cao hơn đối với trường hợp khối lượng lớn hoặc có yếu tố vi phạm nghiêm trọng.

Trong thực tiễn xử lý, nhiều trường hợp cá nhân bị phạt tiền khoảng từ 3,5 triệu đồng đến 5 triệu đồng khi đổ trộm xà bần, rác xây dựng, đồng thời bị buộc thu gom toàn bộ chất thải đã đổ. Mức cụ thể phụ thuộc biên bản kiểm tra, khối lượng thực tế, địa điểm đổ thải và hậu quả gây ra cho môi trường, trật tự công cộng hoặc đất của người khác.

Nếu hành vi do tổ chức thực hiện, mức phạt thường cao hơn cá nhân theo nguyên tắc xử phạt của pháp luật về vi phạm hành chính. Ngoài ra, người có hành vi vi phạm có thể bị áp dụng tình tiết tăng nặng nếu tái phạm, đổ thải nhiều lần, đổ vào khu vực nhạy cảm hoặc cố tình che giấu hành vi.

Biện pháp khắc phục hậu quả thường đi kèm

Biện pháp khắc phục hậu quả là phần quan trọng trong chế tài đối với hành vi đổ xà bần trái phép. Cơ quan có thẩm quyền thường buộc người vi phạm thu gom toàn bộ chất thải đã đổ, chuyển đến nơi tiếp nhận hợp pháp và dọn sạch khu vực vi phạm.

Trong trường hợp mặt bằng bị san lấp, lấn chiếm, làm thay đổi hiện trạng hoặc gây ô nhiễm đất, người vi phạm còn phải khôi phục lại tình trạng ban đầu của khu đất. Nếu hành vi làm phát sinh chi phí xử lý môi trường cho chủ đất, cho chính quyền địa phương hoặc cho đơn vị chức năng, các chi phí này có thể được yêu cầu hoàn trả theo quy định pháp luật có liên quan.

Khi nào hành vi có thể chuyển sang trách nhiệm hình sự hoặc bồi thường dân sự

Đa số trường hợp đổ xà bần ra đất trống bị xử lý hành chính. Tuy nhiên, nếu việc đổ thải gây ô nhiễm nghiêm trọng, gây thiệt hại lớn cho môi trường, tài sản, sức khỏe của người khác hoặc thực hiện với quy mô đặc biệt lớn, hành vi có thể bị xem xét theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 về các tội phạm môi trường.

Ngoài ra, khi chất thải đổ lên đất của người khác hoặc làm hư hỏng tài sản, cây trồng, công trình, người vi phạm còn phải bồi thường thiệt hại theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015. Trách nhiệm bồi thường được đặt ra độc lập với trách nhiệm hành chính, nghĩa là đã bị phạt tiền vẫn phải bồi thường nếu có thiệt hại thực tế.

Lưu ý đối với người dân khi cần thải bỏ xà bần, rác xây dựng

Người dân khi sửa chữa, phá dỡ nhà ở cần liên hệ đơn vị thu gom, vận chuyển chất thải xây dựng hoặc điểm đổ thải được địa phương cho phép. Không đổ lẫn xà bần với rác sinh hoạt nếu địa phương có quy định phân loại và tiếp nhận riêng.

Nếu ở khu vực chưa có hệ thống thu gom đầy đủ, phải thực hiện theo hướng dẫn của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc cơ quan chuyên môn môi trường tại địa phương. Việc thuê xe chở và đổ vào đất trống, bãi đất bỏ hoang hoặc khu vực ven đường không làm hợp pháp hóa hành vi vi phạm.

Kết luận

Tự ý đổ xà bần, rác xây dựng ra đất trống là hành vi bị pháp luật Việt Nam coi là vi phạm quy định về bảo vệ môi trường và quản lý chất thải rắn xây dựng. Người vi phạm thường bị phạt tiền, buộc thu dọn toàn bộ chất thải và khôi phục hiện trạng khu vực bị đổ thải. Khi hậu quả đủ nghiêm trọng, trách nhiệm hình sự và bồi thường dân sự vẫn có thể được đặt ra theo quy định hiện hành.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020, số 72/2020/QH14.
• Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Văn bản hướng dẫn của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh về thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn xây dựng.