Quyền tham gia tham vấn môi trường của người dân đối với dự án đầu tư

Khái quát về tham vấn môi trường

Tham vấn môi trường là thủ tục bắt buộc trong quá trình lập báo cáo đánh giá tác động môi trường đối với một số dự án đầu tư. Mục đích của cơ chế này là thu thập ý kiến từ cộng đồng dân cư, cá nhân và cơ quan, tổ chức có liên quan trực tiếp để làm rõ tác động môi trường, biện pháp giảm thiểu rủi ro và nội dung quản lý, giám sát môi trường của dự án. Đây không phải là thủ tục mang tính hình thức, mà là một bước cấu thành của quá trình xem xét tính phù hợp môi trường của dự án. Theo khoản 1 và khoản 3 Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020, nội dung tham vấn gắn trực tiếp với vị trí dự án, tác động môi trường, biện pháp giảm thiểu, chương trình quản lý và các nội dung khác có liên quan.

Người dân có quyền tham gia tham vấn đối với dự án nào?

Người dân không được tham vấn đối với mọi dự án đầu tư, mà chỉ tham gia trong phạm vi các dự án thuộc đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường theo quy định pháp luật. Trọng tâm là các dự án có khả năng gây tác động xấu đến môi trường, đặc biệt là dự án thuộc nhóm phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và danh mục chi tiết tại Nghị định 08/2022/NĐ-CP. Như vậy, quyền tham gia của người dân phát sinh khi dự án nằm trong diện phải tham vấn theo thủ tục lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, chứ không áp dụng cho mọi hoạt động đầu tư thông thường.

Về nguyên tắc, các dự án có quy mô lớn, nguy cơ tác động môi trường cao, dự án sử dụng đất, mặt nước, tài nguyên thiên nhiên ở mức đáng kể hoặc dự án có yếu tố nhạy cảm về môi trường thường thuộc diện phải đánh giá tác động môi trường. Khi dự án thuộc diện này, chủ dự án phải tổ chức tham vấn cộng đồng dân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếp và các cơ quan, tổ chức có liên quan trực tiếp. Do đó, người dân sinh sống tại khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi dự án là chủ thể trung tâm của cơ chế tham vấn.

Nhóm dự án thường phát sinh quyền tham vấn của người dân

• Dự án đầu tư thuộc đối tượng phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Dự án có nguy cơ gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sức khỏe, sinh kế, nguồn nước, không khí, đất đai hoặc hệ sinh thái của cộng đồng dân cư xung quanh.
• Dự án có yếu tố nhạy cảm về môi trường, dự án xây dựng công trình quy mô lớn hoặc dự án sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ ô nhiễm cao theo danh mục pháp luật chuyên ngành về môi trường.

Ai là người được tham vấn?

Theo điểm a và điểm b khoản 1 Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020, đối tượng tham vấn gồm cộng đồng dân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếp bởi dự án đầu tư và cơ quan, tổ chức có liên quan trực tiếp đến dự án đầu tư. Quy định này cho thấy không phải mọi cá nhân đều có quyền tham vấn, mà phải có mối liên hệ trực tiếp với khu vực chịu tác động hoặc với nội dung quản lý của dự án. Cách thiết kế này bảo đảm ý kiến thu được phản ánh đúng nhóm đối tượng bị ảnh hưởng thực tế.

Đối với cộng đồng dân cư, yếu tố quyết định là sự chịu tác động trực tiếp từ dự án. Đối với cơ quan, tổ chức, tiêu chí là mối liên quan trực tiếp đến dự án đầu tư, thường là cơ quan quản lý địa phương, tổ chức xã hội, đơn vị quản lý hạ tầng hoặc chủ thể đang quản lý yếu tố môi trường, tài nguyên chịu ảnh hưởng. Pháp luật không giới hạn quyền tham vấn vào cư dân tại một địa giới hành chính nhất định, mà đặt trọng tâm vào mức độ tác động thực tế.

Hình thức và nội dung tham vấn

Việc tham vấn được thực hiện thông qua đăng tải nội dung tham vấn trên trang thông tin điện tử và một hoặc các hình thức khác theo quy định, bao gồm họp lấy ý kiến hoặc lấy ý kiến bằng văn bản. Theo khoản 4 Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020 và quy định hướng dẫn tại Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nội dung công khai, tham vấn phải đủ để người dân đánh giá dự án một cách thực chất. Các thông tin cốt lõi thường gồm vị trí thực hiện dự án, tác động môi trường, biện pháp giảm thiểu, chương trình quản lý và giám sát môi trường, phương án phòng ngừa và ứng phó sự cố môi trường.

Đối với một số dự án đặc thù như dự án khai thác khoáng sản, chôn lấp chất thải hoặc dự án có phương án bồi hoàn đa dạng sinh học, nội dung tham vấn còn gắn với phương án cải tạo, phục hồi môi trường hoặc bồi hoàn đa dạng sinh học theo quy định chuyên biệt. Cơ chế này thể hiện rõ yêu cầu tham vấn phải hướng đến nội dung có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân và cộng đồng.

Ý nghĩa pháp lý của quyền tham gia tham vấn

Quyền tham gia tham vấn môi trường không chỉ giúp người dân nêu ý kiến về rủi ro môi trường mà còn tạo cơ sở để cơ quan có thẩm quyền xem xét tính đầy đủ của báo cáo đánh giá tác động môi trường. Ý kiến của cộng đồng là nguồn thông tin quan trọng về điều kiện tự nhiên, hiện trạng dân cư, sinh kế, hạ tầng và các tác động mà chủ dự án có thể chưa nhận diện đầy đủ. Về mặt quản trị công, đây là cơ chế phòng ngừa xung đột, giảm khiếu nại và tăng tính minh bạch trong quyết định đầu tư.

Trong thực tiễn áp dụng, nếu chủ dự án không thực hiện hoặc thực hiện không đúng tham vấn đối với đối tượng phải tham vấn, báo cáo đánh giá tác động môi trường có nguy cơ bị yêu cầu bổ sung, chỉnh sửa hoặc không được thông qua. Vì vậy, tham vấn môi trường là nghĩa vụ pháp lý của chủ dự án đồng thời là quyền thực chất của người dân chịu tác động.

Kết luận

Người dân có quyền tham gia tham vấn môi trường đối với những dự án thuộc diện phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, đặc biệt là các dự án có khả năng gây tác động trực tiếp đến cộng đồng cư dân, cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức liên quan trực tiếp. Căn cứ pháp lý trung tâm là khoản 1, khoản 3 và khoản 4 Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020, cùng quy định chi tiết tại Nghị định 08/2022/NĐ-CP. Việc xác định đúng đối tượng dự án và đúng chủ thể được tham vấn là điều kiện bảo đảm quyền tham gia của người dân được thực hiện đầy đủ và có hiệu lực thực tế.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
• Quy định về tham vấn trong quá trình thực hiện đánh giá tác động môi trường theo Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Quy định hướng dẫn về nội dung, hình thức tham vấn trong Nghị định 08/2022/NĐ-CP.