Người chưa thành niên có được tham gia hoạt động kinh doanh không?

Khái niệm người chưa thành niên và ý nghĩa pháp lý

Trong pháp luật Việt Nam, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi theo khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015. Xác định đúng độ tuổi này có ý nghĩa then chốt vì nó quyết định phạm vi năng lực hành vi dân sự, khả năng tự mình xác lập giao dịch và mức độ tự chủ khi tham gia các quan hệ kinh tế.

Pháp luật không mặc nhiên cấm người chưa thành niên tham gia mọi hoạt động có yếu tố kinh doanh. Tuy nhiên, việc tham gia đó phải được xem xét theo từng hình thức cụ thể, đặc biệt là giữa tham gia hỗ trợ hoạt động kinh doanh, góp vốn, đứng tên hộ kinh doanh và thành lập, quản lý doanh nghiệp.

Người chưa thành niên có được thành lập hoặc quản lý doanh nghiệp không?

Câu trả lời là không. Theo điểm đ khoản 2 Điều 17 Luật Doanh nghiệp 2020, người chưa thành niên thuộc nhóm không có quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp tại Việt Nam. Quy định này được xây dựng trên cơ sở người chưa thành niên chưa có đầy đủ năng lực hành vi dân sự để tự mình thực hiện các giao dịch kinh doanh phức tạp và chịu trách nhiệm pháp lý độc lập.

Vì vậy, người dưới 18 tuổi không được trực tiếp đứng tên thành lập công ty, không được giữ vị trí quản lý doanh nghiệp với tư cách chủ thể sáng lập. Nếu hồ sơ đăng ký thể hiện người chưa thành niên là người thành lập hoặc quản lý, giao dịch này sẽ không đáp ứng điều kiện pháp luật.

Người chưa thành niên có được đăng ký hộ kinh doanh không?

Không. Theo khoản 1 Điều 80 Nghị định 01/2021/NĐ-CP, cá nhân là công dân Việt Nam có năng lực hành vi dân sự đầy đủ mới có quyền thành lập hộ kinh doanh, trừ các trường hợp bị loại trừ, trong đó có người chưa thành niên. Do đó, người 17 tuổi hoặc bất kỳ người nào chưa đủ 18 tuổi đều không đủ điều kiện đứng tên hộ kinh doanh.

Quy định này có ý nghĩa bảo đảm rằng người trực tiếp chịu trách nhiệm đối với hộ kinh doanh là người đã đạt ngưỡng năng lực pháp lý đầy đủ. Đây cũng là cơ chế bảo vệ người chưa thành niên trước các rủi ro tài chính, nghĩa vụ thuế, nghĩa vụ hợp đồng và trách nhiệm bồi thường phát sinh từ hoạt động kinh doanh.

Người chưa thành niên có được góp vốn hoặc tham gia kinh doanh theo cách nào?

Pháp luật hiện hành không cho phép người chưa thành niên tự mình góp vốn thành lập doanh nghiệp với tư cách chủ thể độc lập. Theo cơ chế chung của Luật Doanh nghiệp 2020 và Bộ luật Dân sự 2015, việc xác lập giao dịch góp vốn, chuyển giao tài sản, cam kết nghĩa vụ và chịu trách nhiệm phát sinh từ phần vốn góp đòi hỏi chủ thể phải có năng lực pháp lý phù hợp.

Tuy nhiên, người chưa thành niên vẫn có thể tham gia đời sống kinh tế theo các cách hợp pháp, nhưng phải trong khuôn khổ pháp luật dân sự và dưới sự đại diện, giám sát phù hợp. Chẳng hạn, tài sản của người chưa thành niên có thể được người đại diện theo pháp luật quản lý; các giao dịch liên quan đến tài sản của họ phải tuân thủ quy định về đại diện và điều kiện xác lập giao dịch dân sự theo Bộ luật Dân sự 2015.

Tham gia với tư cách người lao động chưa thành niên

Nếu tham gia hoạt động sản xuất, dịch vụ hoặc bán hàng, người chưa thành niên cần được xem xét dưới góc độ quan hệ lao động. Bộ luật Lao động 2019 cho phép sử dụng lao động chưa thành niên trong những giới hạn nghiêm ngặt về độ tuổi, công việc, thời giờ làm việc và điều kiện an toàn. Như vậy, việc “tham gia kinh doanh” theo nghĩa làm việc cho cơ sở kinh doanh là một vấn đề khác với việc tự mình làm chủ kinh doanh.

Đặc biệt, nhóm từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi chỉ được làm công việc phù hợp, không thuộc danh mục cấm, và phải được bảo đảm quyền lợi về học tập, sức khỏe, an toàn lao động. Điều này cho thấy pháp luật thừa nhận khả năng tham gia kinh tế của người chưa thành niên, nhưng luôn đặt trong giới hạn bảo vệ người lao động trẻ tuổi.

Tham gia thông qua người đại diện theo pháp luật

Nếu gia đình muốn tổ chức hoạt động kinh doanh có sự tham gia của người chưa thành niên, chủ thể đứng tên pháp lý phải là người đại diện theo pháp luật hoặc người đủ điều kiện theo luật chuyên ngành. Theo đó, cha mẹ hoặc người giám hộ có thể là người đứng tên thành lập, quản lý và chịu trách nhiệm pháp lý; người chưa thành niên chỉ tham gia ở phạm vi hỗ trợ, không phải chủ thể kinh doanh độc lập.

Mô hình này thường xuất hiện trong thực tiễn kinh doanh gia đình, nhưng cần phân biệt rõ giữa lao động hỗ trợ và quyền sở hữu, quyền quản lý doanh nghiệp. Việc một người chưa thành niên tham gia bán hàng, đóng gói, quản lý nội dung mạng xã hội hoặc hỗ trợ vận hành không đồng nghĩa với việc họ có tư cách pháp lý là chủ hộ kinh doanh hoặc người quản lý doanh nghiệp.

Giới hạn pháp lý cần lưu ý khi người chưa thành niên tham gia hoạt động kinh doanh

Điểm quan trọng nhất là phải phân biệt giữa quyền tham gia vào hoạt động kinh tế với quyền tự mình xác lập và chịu trách nhiệm pháp lý như một thương nhân. Người chưa thành niên không được tự đứng tên thành lập doanh nghiệp, không được đăng ký hộ kinh doanh và không có quyền quản lý doanh nghiệp với tư cách pháp lý độc lập theo Luật Doanh nghiệp 2020 và Nghị định 01/2021/NĐ-CP.

Trong thực tiễn, mọi giao dịch liên quan đến tài sản, nghĩa vụ thanh toán, hợp đồng cung ứng, vay mượn, thuê mướn hoặc đầu tư do người chưa thành niên xác lập đều phải được rà soát theo quy định về năng lực hành vi dân sự và đại diện. Nếu không đáp ứng điều kiện luật định, giao dịch có nguy cơ bị vô hiệu hoặc phát sinh tranh chấp về trách nhiệm dân sự.

Vì vậy, câu trả lời chính xác là: người chưa thành niên không được tự mình tham gia hoạt động kinh doanh với tư cách chủ thể kinh doanh độc lập, nhưng vẫn có thể tham gia ở phạm vi phù hợp với độ tuổi, dưới sự đại diện và trong giới hạn pháp luật cho phép.

Kết luận pháp lý

Từ các quy định hiện hành, có thể xác định rằng người chưa thành niên không có quyền thành lập, quản lý doanh nghiệp và không được đăng ký hộ kinh doanh. Việc tham gia kinh doanh chỉ hợp pháp khi được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật hoặc trong khuôn khổ quan hệ lao động, giao dịch dân sự phù hợp với độ tuổi và điều kiện pháp luật.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Doanh nghiệp 2020.
• Nghị định 01/2021/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp.
• Bộ luật Lao động 2019.
• Luật Trẻ em 2016.
• Văn bản hướng dẫn, giải đáp pháp luật chuyên ngành về quyền thành lập hộ kinh doanh và doanh nghiệp của người chưa thành niên.