Người cao tuổi, người khuyết tật không dùng được VNeID: có được làm thủ tục trực tiếp không?

Người không dùng được VNeID vẫn được bảo đảm quyền nộp hồ sơ trực tiếp

Việc triển khai định danh điện tử và sử dụng VNeID là xu hướng tất yếu trong cải cách thủ tục hành chính, nhưng không làm mất đi quyền lựa chọn phương thức trực tiếp của công dân. Theo khoản 1 Điều 5 Nghị định 59/2022/NĐ-CP, việc sử dụng tài khoản định danh điện tử được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Như vậy, đối với người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người có điều kiện thực tế không thể sử dụng VNeID, cơ quan nhà nước vẫn phải tiếp nhận và giải quyết hồ sơ bằng các kênh hợp pháp khác. Đây là điểm cốt lõi để tránh hiểu nhầm rằng VNeID là điều kiện bắt buộc duy nhất trong mọi thủ tục.

Trong lĩnh vực giải quyết thủ tục hành chính, pháp luật về kiểm soát thủ tục hành chính và cơ chế một cửa tiếp tục bảo đảm quyền nộp hồ sơ trực tiếp tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của cơ quan có thẩm quyền. Cơ quan hành chính không được từ chối tiếp nhận hồ sơ hợp lệ chỉ vì người dân chưa sử dụng được định danh điện tử. Đối với người cao tuổi và người khuyết tật, quyền tiếp cận thủ tục trực tiếp còn gắn với trách nhiệm hỗ trợ, hướng dẫn, tạo điều kiện thực hiện thủ tục thuận lợi, phù hợp với tình trạng sức khỏe và khả năng tiếp cận công nghệ. Từ góc độ quản trị công, đây là biểu hiện của nguyên tắc phục vụ, không phải nguyên tắc loại trừ.

Cơ sở pháp lý bảo đảm quyền được hỗ trợ trực tiếp

Về quyền của người cao tuổi, khoản 1 Điều 6 Luật Người cao tuổi 2009 xác định Nhà nước có chính sách bảo vệ, chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi; trong tổ chức thực hiện, cơ quan, tổ chức và cộng đồng có trách nhiệm tạo điều kiện để người cao tuổi tham gia đời sống xã hội. Khi áp dụng vào thủ tục hành chính, nguyên tắc này được hiểu là phải ưu tiên hỗ trợ người cao tuổi trong tiếp cận dịch vụ công, nhất là khi họ không thể thao tác trên nền tảng số. Việc hỗ trợ không chỉ dừng ở hướng dẫn, mà còn bao gồm tiếp nhận hồ sơ trực tiếp, giải thích thành phần hồ sơ và hỗ trợ hoàn thiện biểu mẫu. Cách tiếp cận này phù hợp với bản chất bảo đảm quyền, không phải ban phát sự ưu ái.

Về quyền của người khuyết tật, khoản 1 Điều 4 Luật Người khuyết tật 2010 khẳng định người khuyết tật được bảo đảm các quyền bình đẳng như những công dân khác và Nhà nước có trách nhiệm tạo điều kiện để họ tham gia bình đẳng vào các hoạt động xã hội. Đồng thời, khoản 1 Điều 5 Luật Người khuyết tật 2010 xác định nguyên tắc tôn trọng, không kỳ thị và hỗ trợ để người khuyết tật hòa nhập cộng đồng. Từ các quy định này, cơ quan hành chính phải bố trí phương thức tiếp nhận phù hợp, trong đó có tiếp nhận trực tiếp tại trụ sở hoặc cử cán bộ hỗ trợ khi pháp luật chuyên ngành và điều kiện thực tế cho phép. Nếu người khuyết tật không thể tự mình thực hiện, việc thông qua người đại diện hoặc người được ủy quyền hợp pháp cũng là cơ chế được pháp luật thừa nhận.

Về định danh và xác thực điện tử, khoản 1 Điều 5 Nghị định 59/2022/NĐ-CP quy định việc sử dụng tài khoản định danh điện tử là tự nguyện, và khoản 2 Điều 11 Nghị định 59/2022/NĐ-CP xác định tài khoản định danh điện tử được dùng để thực hiện giao dịch, thủ tục hành chính, dịch vụ công khi cá nhân có nhu cầu và cơ quan, tổ chức chấp nhận phương thức này. Cấu trúc quy định đó cho thấy VNeID là một phương thức thực hiện thủ tục, không phải điều kiện tuyệt đối tước bỏ phương thức trực tiếp. Do vậy, trường hợp người cao tuổi hoặc người khuyết tật không dùng được VNeID vẫn thuộc phạm vi được tiếp nhận theo kênh truyền thống. Đây là cách diễn giải đúng tinh thần chuyển đổi số bao trùm, không làm phát sinh rào cản mới đối với nhóm yếu thế.

Hình thức hỗ trợ trực tiếp hiện nay được thực hiện như thế nào

Trên thực tế, người cao tuổi và người khuyết tật có thể nộp hồ sơ trực tiếp tại bộ phận một cửa cấp xã. Từ ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp được áp dụng, nên cấp xã là đầu mối gần dân nhất trong nhiều thủ tục hành chính thiết yếu. Trong phạm vi nhiệm vụ được giao, công chức tiếp nhận hồ sơ có trách nhiệm hướng dẫn thành phần hồ sơ, kiểm tra tính đầy đủ và chuyển hồ sơ theo thẩm quyền. Nếu thủ tục được số hóa một phần, người dân vẫn được quyền lựa chọn cách thức nộp hồ sơ phù hợp với năng lực sử dụng công nghệ của mình.

Trường hợp người dân không thể đến trụ sở vì hạn chế sức khỏe hoặc khuyết tật nặng, cơ quan có thẩm quyền và chính quyền cơ sở thường triển khai hỗ trợ linh hoạt như tiếp nhận tại nhà, hỗ trợ điền biểu mẫu, hoặc cử cán bộ hướng dẫn tại nơi cư trú khi điều kiện thực tế và quy trình nội bộ cho phép. Cơ chế này phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính lấy người dân làm trung tâm. Tuy nhiên, việc hỗ trợ tại nhà không phải là quyền đương nhiên trong mọi thủ tục, mà phụ thuộc vào quy định chuyên ngành, điều kiện tổ chức thực hiện và tính chất hồ sơ. Dù vậy, cơ quan nhà nước vẫn không được từ chối một cách máy móc khi đương sự thuộc nhóm cần hỗ trợ đặc thù.

Những tình huống thường gặp

• Người cao tuổi không có điện thoại thông minh hoặc không biết thao tác VNeID vẫn được nộp hồ sơ giấy trực tiếp.
• Người khuyết tật vận động có thể ủy quyền hợp pháp cho người khác thực hiện thủ tục thay mình theo quy định của pháp luật dân sự và pháp luật chuyên ngành.
• Người khiếm thị, khiếm thính hoặc người có khó khăn trong giao tiếp được cơ quan tiếp nhận hỗ trợ trong phạm vi khả năng tổ chức và quy trình giải quyết thủ tục.
• Thủ tục đã số hóa vẫn phải duy trì kênh tiếp nhận trực tiếp nếu pháp luật chuyên ngành không quy định loại trừ rõ ràng.

Giới hạn pháp lý và những điểm cần phân biệt

Không phải mọi thủ tục đều bắt buộc phải giải quyết hoàn toàn trực tiếp khi công dân không dùng VNeID, nhưng cũng không thể mặc nhiên coi việc không sử dụng VNeID là căn cứ từ chối tiếp nhận. Cần phân biệt giữa hai vấn đề: phương thức nộp hồ sơ và phương thức xác thực danh tính. VNeID là công cụ xác thực và hỗ trợ giao dịch điện tử; còn việc tiếp nhận hồ sơ trực tiếp là một cơ chế hành chính độc lập, tồn tại song song nếu văn bản chuyên ngành chưa loại trừ. Sự phân biệt này rất quan trọng khi xử lý các tình huống liên quan đến người cao tuổi và người khuyết tật.

Trong một số thủ tục, cơ quan nhà nước có thể khuyến khích hoặc ưu tiên xử lý qua môi trường điện tử để tiết kiệm thời gian, nhưng sự khuyến khích đó không đồng nghĩa với nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi cá nhân. Nếu công dân không đủ điều kiện sử dụng VNeID, cơ quan giải quyết phải chuyển sang hướng dẫn phương thức thay thế hợp pháp. Chỉ khi văn bản chuyên ngành quy định rõ một thủ tục chỉ được thực hiện theo kênh điện tử trong phạm vi pháp luật cho phép thì mới đặt ra yêu cầu tuân thủ đặc biệt. Ngay cả trong trường hợp đó, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải xem xét cơ chế hỗ trợ dành cho nhóm yếu thế theo nguyên tắc bảo đảm quyền tiếp cận.

Kết luận

Người cao tuổi và người khuyết tật không dùng được VNeID vẫn được hỗ trợ làm thủ tục trực tiếp nếu pháp luật chuyên ngành không quy định loại trừ rõ ràng. Cơ sở pháp lý hiện hành cho thấy việc sử dụng tài khoản định danh điện tử là một phương thức tự nguyện, còn quyền tiếp nhận hồ sơ trực tiếp và quyền được hỗ trợ của nhóm yếu thế vẫn được bảo đảm. Cơ quan hành chính có trách nhiệm tổ chức tiếp nhận, hướng dẫn và tạo điều kiện phù hợp với thực trạng sức khỏe, khả năng tiếp cận công nghệ và nhu cầu hỗ trợ của người dân. Trong bối cảnh chuyển đổi số, đây là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm tính bao trùm, bình đẳng và hợp pháp của nền hành chính phục vụ.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 59/2022/NĐ-CP ngày 05/9/2022 của Chính phủ về định danh và xác thực điện tử.
• Luật Người cao tuổi 2009.
• Luật Người khuyết tật 2010.
• Nghị định 61/2018/NĐ-CP về thực hiện cơ chế một cửa, một cửa liên thông trong giải quyết thủ tục hành chính.
• Nghị định 63/2010/NĐ-CP về kiểm soát thủ tục hành chính.
• Cổng thông tin và tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ liên quan đến VNeID, dịch vụ công và hỗ trợ thủ tục hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.