Người bị xử phạt có quyền ghi âm, chụp ảnh khi lập biên bản không?

Người bị xử phạt có quyền ghi âm, chụp ảnh khi lập biên bản không?

Người bị lập biên bản vi phạm hành chính không bị pháp luật hiện hành cấm tuyệt đối việc ghi âm, chụp ảnh trong quá trình làm việc với người có thẩm quyền. Tuy nhiên, quyền này không phải là quyền tự do tuyệt đối mà phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, không cản trở hoạt động công vụ, không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân khác và không vi phạm quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân hoặc an ninh trật tự.

Về nguyên tắc, công dân có quyền giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước và người thi hành công vụ khi họ đang thực hiện nhiệm vụ. Đối với thủ tục xử phạt vi phạm hành chính, pháp luật đặt trọng tâm vào tính công khai, khách quan, đúng thẩm quyền và đúng trình tự, nên việc ghi nhận diễn biến làm việc bằng âm thanh, hình ảnh không bị xem là hành vi trái luật nếu được thực hiện đúng cách.

Cơ sở pháp lý của quyền ghi âm, chụp ảnh

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Tiếp cận thông tin 2016, công dân có quyền tiếp cận thông tin của cơ quan nhà nước theo quy định của luật. Theo điểm d khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (được sửa đổi, bổ sung), việc xử phạt phải bảo đảm khách quan, công khai, đúng pháp luật; đây là nền tảng để người bị lập biên bản có quyền theo dõi, ghi nhận quá trình làm việc nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Theo khoản 1 Điều 16 Nghị định 118/2021/NĐ-CP về lập biên bản vi phạm hành chính, biên bản phải được lập kịp thời, phản ánh đầy đủ, rõ ràng nội dung vi phạm và tình tiết liên quan. Theo khoản 2 Điều 16 Nghị định 118/2021/NĐ-CP, người vi phạm hoặc người đại diện hợp pháp có quyền trình bày ý kiến và yêu cầu ghi ý kiến vào biên bản. Từ đó, việc ghi âm, chụp ảnh để lưu lại nội dung trao đổi, thời điểm, địa điểm, người tham gia và cách thức lập biên bản là phương thức hỗ trợ việc bảo vệ quyền chứ không thay thế biên bản.

Đối với dữ liệu hình ảnh, âm thanh thu được, khoản 3 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ quyền đối với hình ảnh của cá nhân, theo đó việc sử dụng hình ảnh của người khác phải được sự đồng ý của người đó, trừ trường hợp luật có quy định khác. Vì vậy, người bị xử phạt được ghi hình, ghi âm để phục vụ việc bảo vệ quyền lợi của mình, nhưng không được tự ý công bố, phát tán hoặc sử dụng sai mục đích dẫn đến xâm phạm quyền nhân thân của cán bộ, công chức hoặc người tham gia làm việc.

Phạm vi được phép: ghi nhận để giám sát, không phải để cản trở

Người bị xử phạt có quyền ghi âm, chụp ảnh khi lập biên bản nếu việc ghi nhận diễn ra trật tự, không gây rối, không đe dọa, không áp sát thiết bị vào mặt người thi hành công vụ và không ngăn cản việc lập biên bản. Pháp luật không đặt ra nghĩa vụ phải xin phép bằng văn bản trong mọi trường hợp ghi âm, chụp ảnh hoạt động công vụ thông thường, nhưng người thực hiện vẫn phải tuân thủ yêu cầu giữ ổn định hiện trường và tôn trọng mệnh lệnh hợp pháp của người có thẩm quyền.

Trường hợp cán bộ đang thi hành công vụ yêu cầu giữ khoảng cách, không di chuyển vào khu vực hạn chế hoặc không ghi hình vào những nội dung thuộc bí mật nhà nước, người ghi âm, chụp ảnh phải chấp hành. Việc không chấp hành yêu cầu hợp pháp, dùng thiết bị cản trở thao tác lập biên bản, kích động đám đông hoặc quay phim với mục đích xúc phạm danh dự, nhân phẩm người thi hành công vụ có thể dẫn tới chế tài hành chính hoặc trách nhiệm pháp lý khác tùy tính chất, mức độ.

Những giới hạn pháp lý cần đặc biệt lưu ý

Thứ nhất, không được công khai hình ảnh, giọng nói, số điện thoại, địa chỉ, giấy tờ cá nhân của cán bộ hoặc người khác nếu việc công khai đó xâm phạm quyền riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình hoặc bí mật công vụ. Theo Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình được pháp luật bảo vệ và việc thu thập, lưu giữ, công bố thông tin liên quan phải tuân thủ quy định của luật.

Thứ hai, không được tự ý chỉnh sửa, cắt ghép, xuyên tạc nội dung ghi âm, ghi hình rồi dùng làm căn cứ vu khống, bịa đặt hoặc xúc phạm người khác. Thứ ba, không được dùng việc ghi hình như một cách thức gây áp lực bất hợp pháp để buộc người lập biên bản thay đổi nội dung, bỏ qua tình tiết hoặc lập biên bản sai sự thật.

Thứ tư, nếu địa điểm làm việc thuộc khu vực hạn chế tiếp cận, khu vực bảo vệ hoặc nơi có quy chế nội bộ riêng về an ninh, người ghi âm, chụp ảnh phải tuân thủ quy định được công khai hợp pháp tại địa điểm đó và mệnh lệnh của người có thẩm quyền. Khi có xung đột giữa nhu cầu giám sát của người bị xử phạt và yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự, quyền ghi nhận phải nhường cho giới hạn do luật định.

Giá trị pháp lý của file ghi âm, ảnh chụp trong quá trình xử phạt

File ghi âm, ảnh chụp, video không tự động trở thành chứng cứ hợp pháp trong mọi trường hợp, nhưng có thể là nguồn tài liệu quan trọng để đối chiếu diễn biến thực tế, hỗ trợ khiếu nại, tố cáo hoặc yêu cầu kiểm tra tính hợp pháp của biên bản và quyết định xử phạt. Theo Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, dữ liệu điện tử, tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được có thể được xem xét là chứng cứ nếu xác định được nguồn gốc, tính xác thực và cách thu thập phù hợp quy định pháp luật; tinh thần này cũng được vận dụng tương thích khi đánh giá tài liệu trong giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm hành chính.

Muốn file ghi âm, hình ảnh có giá trị, cần bảo đảm không cắt ghép, có mốc thời gian rõ ràng, thể hiện được bối cảnh, người tham gia và nội dung trao đổi trọng yếu. Nếu có tranh chấp về biên bản, tài liệu này là căn cứ thực tế quan trọng để chứng minh việc lập biên bản có diễn ra đúng trình tự hay có dấu hiệu thiếu khách quan, thiếu đầy đủ hoặc không đúng thẩm quyền.

Khuyến nghị thực hành khi lập biên bản vi phạm hành chính

Khi làm việc với người có thẩm quyền, người bị xử phạt nên thông báo ngắn gọn, lịch sự rằng mình ghi âm hoặc chụp ảnh để bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Nên ghi nhận toàn cảnh, tránh quay sát vào mặt người thi hành công vụ, tránh bình luận xúc phạm và tránh làm gián đoạn việc lập biên bản.

Nếu thấy biên bản ghi sai nội dung, thiếu ý kiến trình bày hoặc không phản ánh đúng sự kiện, cần yêu cầu ghi bổ sung ngay vào biên bản trước khi ký. Trường hợp không đồng ý ký, người bị lập biên bản vẫn nên ghi rõ lý do không ký, yêu cầu nhận một bản biên bản và lưu giữ đầy đủ file ghi âm, ảnh chụp, giấy tờ liên quan để làm căn cứ khiếu nại.

Trong thực tiễn, ghi âm và chụp ảnh là biện pháp tự vệ hợp pháp, nhưng hiệu quả chỉ đạt được khi đi kèm thái độ hợp tác, chuẩn mực và tôn trọng thủ tục. Cách ứng xử đúng mực vừa giúp bảo vệ quyền của người bị xử phạt, vừa hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp không cần thiết trong quá trình xử lý vi phạm.

Kết luận

Người bị xử phạt có quyền ghi âm, chụp ảnh khi lập biên bản nếu việc thực hiện nhằm giám sát hoạt động công vụ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Quyền này phải được thực hiện đúng giới hạn pháp luật, không cản trở công vụ, không xâm phạm quyền riêng tư, không công bố sai mục đích và không vi phạm yêu cầu về an ninh, trật tự. Khi tuân thủ các giới hạn đó, ghi âm và chụp ảnh trở thành công cụ quan trọng để bảo đảm tính minh bạch, khách quan của thủ tục xử phạt vi phạm hành chính.

Tài liệu tham khảo

• Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, đã được sửa đổi, bổ sung.
• Nghị định 118/2021/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xử lý vi phạm hành chính.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Tiếp cận thông tin 2016.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Văn bản, giải đáp nghiệp vụ và thông tin pháp lý chuyên ngành liên quan đến ghi âm, ghi hình trong hoạt động công vụ và xử lý vi phạm hành chính.