Quyền gọi điện, gặp người thân và luật sư của người bị tạm giữ

Người bị tạm giữ vẫn được bảo đảm một số quyền cơ bản

Người bị tạm giữ là người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn trong thời gian ngắn để phục vụ hoạt động xác minh, điều tra, xử lý vụ án. Việc tạm giữ làm hạn chế một số quyền tự do cá nhân, nhưng không làm chấm dứt toàn bộ các quyền hợp pháp của họ. Pháp luật hiện hành đặt trọng tâm vào việc bảo đảm tính nhân đạo, quyền bào chữa và quyền liên hệ cần thiết với gia đình, luật sư.

Cơ sở pháp lý trực tiếp về chế độ gặp thân nhân, gặp người bào chữa đối với người bị tạm giữ được quy định tại Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Khi áp dụng các quy định này, cơ quan có thẩm quyền phải tuân thủ đúng trình tự, thời hạn và điều kiện luật định. Mọi hạn chế ngoài khuôn khổ pháp luật đều không có giá trị ràng buộc.

Người bị tạm giữ có được gặp người thân không?

Có. Theo khoản 1 Điều 22 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015, người bị tạm giữ được gặp thân nhân một lần trong thời gian tạm giữ và một lần trong mỗi lần gia hạn tạm giữ. Quy định này thể hiện rõ quyền liên hệ với gia đình của người bị tạm giữ trong giới hạn do luật định. Đây là quyền được pháp luật ghi nhận trực tiếp, không phụ thuộc vào ý chí tùy nghi của cơ quan tiến hành tố tụng.

Việc gặp thân nhân phải tuân thủ thời gian, địa điểm và quy chế của cơ sở giam giữ. Theo khoản 1 Điều 22 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015, thời gian mỗi lần gặp không quá một giờ. Trường hợp cần thiết liên quan đến an ninh, trật tự hoặc yêu cầu tố tụng, việc tổ chức gặp phải thực hiện trong khuôn khổ mà luật cho phép.

Khái niệm thân nhân của người bị tạm giữ cũng cần được hiểu theo quy định pháp luật hiện hành về thi hành tạm giữ, tạm giam. Khi xác định đúng tư cách thân nhân, cơ quan có thẩm quyền mới cho tổ chức việc gặp. Điều này tránh tình trạng từ chối hoặc chấp thuận không đúng đối tượng.

Người bị tạm giữ có được gọi điện cho người thân không?

Pháp luật hiện hành không quy định một quyền chung, mặc nhiên và thường xuyên của người bị tạm giữ được gọi điện cho người thân giống như một số chế định liên lạc khác trong thi hành án hình sự. Vì vậy, không thể kết luận rằng người bị tạm giữ đương nhiên được tự do gọi điện theo nhu cầu cá nhân trong mọi trường hợp. Việc liên lạc qua điện thoại chỉ được thực hiện nếu có căn cứ pháp luật cụ thể hoặc được cơ quan có thẩm quyền cho phép trong phạm vi quản lý giam giữ.

Điểm cần phân biệt là chế độ của người bị tạm giữ khác với chế độ của phạm nhân. Đối với phạm nhân, pháp luật về thi hành án hình sự có quy định riêng về việc liên lạc điện thoại hoặc kết nối hình ảnh, âm thanh với người thân thích ở trong nước theo tần suất nhất định. Quy định đó không tự động áp dụng cho người bị tạm giữ.

Do đó, trong thực tiễn, người bị tạm giữ muốn liên hệ gia đình thường thực hiện qua việc gặp thân nhân theo chế độ luật định hoặc thông qua người bào chữa, cơ quan tiến hành tố tụng, người đại diện hợp pháp nếu được chấp nhận. Mọi hình thức gọi điện phải đặt trong quy định quản lý cụ thể của cơ sở tạm giữ và quyết định của người có thẩm quyền.

Người bị tạm giữ có được gặp luật sư không?

Có. Đây là một quyền quan trọng và được pháp luật bảo đảm để thực hiện quyền bào chữa. Theo điểm a khoản 1 Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bào chữa có quyền gặp, hỏi người bị buộc tội; đồng thời theo quy định của Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015, người bào chữa được gặp người bị tạm giữ để thực hiện bào chữa. Quyền này là nền tảng bảo đảm tính tranh tụng, kiểm soát hoạt động tố tụng và phòng ngừa việc xâm phạm quyền con người.

Việc gặp luật sư được thực hiện theo thủ tục của cơ sở giam giữ và theo yêu cầu về giấy tờ chứng minh tư cách bào chữa. Luật sư phải xuất trình giấy tờ tùy thân và giấy tờ liên quan đến việc bào chữa theo quy định tại Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015. Khi đủ điều kiện, cơ quan quản lý giam giữ phải tạo điều kiện để người bào chữa gặp người bị tạm giữ trong khuôn khổ luật định.

Trong giai đoạn điều tra, quyền gặp người bào chữa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì đây là thời điểm người bị tạm giữ dễ bị tác động mạnh nhất về tâm lý và trạng thái pháp lý. Việc gặp luật sư giúp người bị tạm giữ được giải thích quyền, nghĩa vụ, được định hướng khai báo đúng pháp luật và được bảo vệ trước các vi phạm tố tụng nếu có. Đây là một bảo đảm tố tụng cốt lõi chứ không phải ưu đãi hành chính.

Có bị hạn chế việc gặp thân nhân hoặc luật sư không?

Có, nhưng chỉ trong giới hạn pháp luật cho phép. Quyền gặp thân nhân và gặp luật sư của người bị tạm giữ không phải là quyền tuyệt đối, bởi việc bảo đảm an ninh, trật tự, bí mật điều tra và yêu cầu của hoạt động tố tụng cũng được đặt ra. Tuy nhiên, việc hạn chế phải có căn cứ pháp luật rõ ràng và không được vượt quá phạm vi cần thiết.

Đối với người bào chữa, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015 đều xác lập nguyên tắc tạo điều kiện cho việc gặp, làm việc. Các trường hợp hạn chế phải dựa vào quy định cụ thể của luật, nhất là trong vụ án xâm phạm an ninh quốc gia hoặc trường hợp pháp luật cho phép áp dụng biện pháp đặc biệt để bảo vệ bí mật điều tra. Việc từ chối tùy tiện hoặc trì hoãn không có căn cứ là trái quy định.

Đối với thân nhân, số lần và thời gian gặp đã được luật ấn định nên việc tổ chức gặp phải tuân thủ đúng giới hạn đó. Nếu người gặp không thuộc phạm vi thân nhân theo quy định, hoặc giấy tờ, thủ tục chưa đầy đủ, cơ quan quản lý có quyền yêu cầu hoàn thiện trước khi cho gặp. Cách áp dụng này bảo đảm cân bằng giữa quyền của người bị tạm giữ và yêu cầu quản lý nhà nước.

Ý nghĩa thực tiễn của các quyền liên hệ trong thời gian tạm giữ

Quyền gặp người thân giúp người bị tạm giữ ổn định tâm lý, duy trì quan hệ gia đình và bảo đảm thông tin tối thiểu để gia đình chuẩn bị các vấn đề pháp lý cần thiết. Quyền gặp luật sư còn có ý nghĩa trực tiếp hơn vì gắn với việc bảo vệ quyền bào chữa và phòng ngừa oan, sai. Hai quyền này cùng góp phần hạn chế tình trạng cô lập quá mức trong giai đoạn áp dụng biện pháp ngăn chặn.

Từ góc độ thực hành pháp luật, cần tách bạch ba vấn đề: gặp thân nhân, gọi điện cho thân nhân và gặp luật sư. Trong đó, gặp thân nhân và gặp luật sư là các quyền đã được ghi nhận rõ ràng bằng văn bản luật; còn gọi điện cho người thân không phải là quyền chung mặc nhiên của người bị tạm giữ theo cùng cơ chế với phạm nhân. Việc hiểu đúng sự khác biệt này giúp tránh áp dụng sai quy định trong thực tế.

Kết luận

Người bị tạm giữ có quyền gặp người thân theo khoản 1 Điều 22 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015 và có quyền gặp luật sư/người bào chữa theo điểm a khoản 1 Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cùng các quy định liên quan của Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015. Ngược lại, pháp luật hiện hành không ghi nhận một quyền chung, đương nhiên và thường xuyên được gọi điện cho người thân đối với người bị tạm giữ như chế độ của phạm nhân. Khi áp dụng, cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện đúng căn cứ, đúng thủ tục và đúng phạm vi luật định.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015.
• Luật Thi hành án hình sự 2019.
• Văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến chế độ quản lý người bị tạm giữ, tạm giam.
• Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản quy phạm pháp luật.