Ly hôn khi một bên bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự

Người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự có thể ly hôn không?

Pháp luật hôn nhân và gia đình không loại trừ tuyệt đối quyền ly hôn của người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự. Vấn đề cốt lõi là phải xác định đúng chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn và cơ chế đại diện hợp pháp khi đương sự không thể tự mình thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng. Trong trường hợp một bên vợ, chồng bị mất năng lực hành vi dân sự, việc giải quyết ly hôn vẫn được tiến hành theo thủ tục tố tụng dân sự, nhưng người này tham gia vụ án thông qua người đại diện theo pháp luật theo quy định của pháp luật dân sự.

Cơ sở pháp lý hiện hành

Theo khoản 1 Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015, người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình có thể bị Tòa án tuyên bố là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan. Theo khoản 2 Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015, việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của người bị tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày hoặc luật có quy định khác.

Theo khoản 1 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, người do bệnh tâm thần hoặc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần. Theo khoản 2 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện.

Theo khoản 2 Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, cha, mẹ, người thân thích khác có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn khi một bên vợ, chồng do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do chồng hoặc vợ gây ra làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của họ. Theo khoản 3 Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, chồng không có quyền yêu cầu ly hôn trong trường hợp vợ đang có thai, sinh con hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi.

Người bị mất năng lực hành vi dân sự có được tự mình yêu cầu ly hôn không?

Người bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự không có khả năng tự mình xác lập, thực hiện quyền tố tụng một cách độc lập. Do đó, nếu chính người này là bên yêu cầu ly hôn thì yêu cầu phải được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Cách tiếp cận này bảo đảm quyền tiếp cận công lý của đương sự mà không đặt họ vào tình trạng phải tự mình thực hiện một hành vi tố tụng vượt quá khả năng nhận thức, làm chủ hành vi.

Trong trường hợp bên kia của quan hệ hôn nhân là người mất năng lực hành vi dân sự, người còn lại vẫn có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn nếu có căn cứ theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Khi đó, Tòa án giải quyết vụ án theo thủ tục chung, đồng thời xác định người đại diện hợp pháp cho người bị mất năng lực hành vi dân sự để tham gia tố tụng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong suốt quá trình giải quyết.

Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự có thể tự ly hôn không?

Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự vẫn có năng lực chủ thể nhất định và không bị tước toàn bộ quyền dân sự. Tuy nhiên, theo khoản 2 Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015, việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của họ phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ trường hợp phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày hoặc luật có quy định khác. Đối với ly hôn, nếu người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự là người yêu cầu, Tòa án phải xem xét năng lực tham gia tố tụng cụ thể, phạm vi đại diện và các quy định của pháp luật tố tụng để bảo đảm tính hợp lệ của yêu cầu.

Trên phương diện thực hành tố tụng, khi một bên bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, việc giải quyết ly hôn không đồng nghĩa với việc người đó mất toàn bộ quyền bày tỏ ý chí. Tuy nhiên, để tránh tranh chấp về thẩm quyền và tư cách tham gia tố tụng, Tòa án thường xác định đầy đủ tình trạng pháp lý của đương sự, người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện ngay từ giai đoạn thụ lý. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm bản án hoặc quyết định ly hôn có giá trị thi hành ổn định.

Ai có quyền yêu cầu ly hôn trong trường hợp đặc biệt này?

Theo khoản 1 Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, vợ, chồng hoặc cả hai người đều có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn. Theo khoản 2 Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, cha, mẹ, người thân thích khác còn có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn trong trường hợp đặc biệt đối với người bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ hành vi và đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình.

Quy định này thể hiện mục tiêu bảo vệ người yếu thế trong quan hệ hôn nhân. Khi người vợ hoặc chồng không thể tự bảo vệ quyền lợi của mình vì tình trạng bệnh lý và còn bị bạo lực gia đình, pháp luật trao quyền khởi kiện cho người thân thích để ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng về tính mạng, sức khỏe, tinh thần. Đây là ngoại lệ quan trọng đối với nguyên tắc tự định đoạt trong ly hôn.

Thẩm quyền và cách thức tham gia tố tụng

Khi giải quyết ly hôn có yếu tố người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự, Tòa án phải xác định đúng tư cách đương sự và người đại diện theo pháp luật theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Người đại diện không phải lúc nào cũng là người còn lại trong quan hệ vợ chồng; nếu có xung đột lợi ích, Tòa án phải bảo đảm cơ chế đại diện phù hợp để tránh việc một người vừa là bên đối lập vừa đại diện cho chính bên kia. Điều này đặc biệt quan trọng đối với người mất năng lực hành vi dân sự.

Trong thực tiễn, hồ sơ thường cần có quyết định của Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự, tài liệu chứng minh quan hệ hôn nhân, tài liệu về bạo lực gia đình nếu có, và thông tin về người đại diện. Nếu đương sự không tự mình ký đơn, người đại diện theo pháp luật hoặc người có quyền yêu cầu theo khoản 2 Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 sẽ là chủ thể thực hiện thủ tục phù hợp với từng tình huống.

Ý nghĩa thực tiễn của quy định pháp luật

Pháp luật Việt Nam không đặt rào cản tuyệt đối đối với quyền ly hôn của người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự. Trọng tâm của hệ thống quy định là bảo đảm sự cân bằng giữa hai giá trị: tôn trọng quyền hôn nhân, quyền yêu cầu ly hôn và bảo vệ người không đủ khả năng tự mình thực hiện quyền đó. Vì vậy, câu trả lời pháp lý chuẩn xác là người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự vẫn được bảo vệ quyền lợi trong thủ tục ly hôn, nhưng việc thực hiện phải tuân thủ cơ chế đại diện và điều kiện luật định.

Đối với người còn lại trong hôn nhân, việc một bên bị tuyên bố hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự không đương nhiên làm phát sinh quyền ly hôn, mà vẫn phải có căn cứ theo Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 hoặc thuộc trường hợp đặc biệt tại khoản 2 Điều 51 của luật này. Cách hiểu đúng sẽ giúp tránh nhầm lẫn giữa tình trạng năng lực hành vi dân sự của đương sự với căn cứ chấm dứt hôn nhân do Tòa án xác định.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Nghị quyết hướng dẫn áp dụng pháp luật về hôn nhân và gia đình của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Án lệ và thực tiễn xét xử về ly hôn khi một bên mất năng lực hành vi dân sự.