Người bị hại rút yêu cầu khởi tố: khi nào được yêu cầu lại?

Khung pháp lý về rút yêu cầu khởi tố

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là cơ chế đặc thù, áp dụng đối với một số tội phạm mà pháp luật xác định chỉ được tiến hành tố tụng khi có yêu cầu của người bị hại hoặc người đại diện của họ theo quy định tại Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Cơ chế này thể hiện sự tôn trọng quyền tự định đoạt của người bị hại đối với việc kích hoạt quá trình tố tụng trong nhóm tội phạm luật định. Tuy nhiên, quyền yêu cầu khởi tố không đồng nghĩa với quyền thay đổi ý chí vô điều kiện sau khi vụ án đã bị đình chỉ.

Theo khoản 2 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ. Quy định này đặt ra hậu quả pháp lý trực tiếp, buộc cơ quan tiến hành tố tụng chấm dứt việc giải quyết vụ án nếu việc rút yêu cầu là tự nguyện và hợp pháp. Vì vậy, về nguyên tắc, một khi yêu cầu khởi tố đã được rút đúng thủ tục thì vụ án không còn được tiếp tục theo cơ chế khởi tố theo yêu cầu của bị hại.

Khoản 3 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 tiếp tục khẳng định: bị hại hoặc người đại diện của bị hại đã rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức. Đây là quy định có tính quyết định đối với câu hỏi về khả năng yêu cầu lại, đồng thời giới hạn rất chặt chẽ ngoại lệ duy nhất mà pháp luật chấp nhận. Như vậy, quyền yêu cầu lại không phải là một quyền đương nhiên, mà chỉ tồn tại khi chứng minh được việc rút yêu cầu ban đầu không xuất phát từ ý chí tự do của người bị hại.

Khi nào vẫn được yêu cầu lại?

Người bị hại hoặc người đại diện của họ chỉ được yêu cầu lại khi chứng minh được việc rút yêu cầu trước đó là do bị ép buộc, cưỡng bức theo khoản 3 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Ngoại lệ này nhằm bảo vệ ý chí thực sự của người bị hại, ngăn chặn việc lợi dụng sự đe dọa, khống chế hoặc áp lực trái pháp luật để buộc họ chấm dứt yêu cầu khởi tố. Trong tình huống đó, việc rút yêu cầu không được coi là biểu hiện hợp pháp của sự từ bỏ quyền tố tụng.

Khái niệm bị ép buộc, cưỡng bức cần được hiểu theo nghĩa có sự tác động trái pháp luật làm triệt tiêu hoặc làm biến dạng ý chí của người yêu cầu. Thực tiễn thường xuất hiện các tình huống như bị đe dọa gây hại, bị uy hiếp tinh thần, bị khống chế về tài sản, danh dự hoặc lợi ích thiết thân, dẫn đến việc phải ký đơn rút yêu cầu không tự nguyện. Khi có căn cứ như vậy, cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc tòa án không chỉ xem xét quyền yêu cầu lại mà còn phải tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án theo khoản 2 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Điểm cần nhấn mạnh là pháp luật không đặt điều kiện về số lần rút yêu cầu hay mốc thời gian cụ thể để được yêu cầu lại. Yếu tố quyết định không nằm ở việc người bị hại đổi ý sau khi đã rút đơn, mà nằm ở việc chứng minh đơn rút trước đó có bị ép buộc, cưỡng bức hay không. Do đó, chỉ khi có căn cứ xác thực về sự không tự nguyện thì yêu cầu lại mới có cơ sở chấp nhận.

Những trường hợp không được yêu cầu lại

Nếu người bị hại rút yêu cầu một cách tự nguyện, có nhận thức đầy đủ về hậu quả pháp lý và không có dấu hiệu ép buộc, cưỡng bức, thì họ không có quyền yêu cầu lại theo khoản 3 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Việc thay đổi ý kiến sau đó, dù do mâu thuẫn gia đình, thỏa thuận bồi thường, hoặc mong muốn xử lý tiếp vụ án, cũng không làm phát sinh lại quyền đã chấm dứt. Cách hiểu này bảo đảm tính ổn định của tố tụng và tránh tình trạng kéo dài vụ án do sự thay đổi ý chí liên tục của người yêu cầu.

Trường hợp vụ án đã bị đình chỉ do rút yêu cầu hợp pháp thì việc khởi động lại tố tụng không còn dựa vào chính yêu cầu cũ. Nếu hành vi phạm tội thuộc nhóm chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại, cơ quan tiến hành tố tụng không được tiếp tục giải quyết chỉ vì bị hại đổi ý sau đó. Tính chất “không có quyền yêu cầu lại” là ranh giới pháp lý rõ ràng nhằm phân biệt giữa quyền tố tụng ban đầu và hậu quả của việc từ bỏ quyền đó.

Gánh nặng chứng minh và cách xác định ép buộc, cưỡng bức

Trong thực tiễn, việc xác định rút yêu cầu có bị ép buộc, cưỡng bức hay không phải dựa trên tài liệu, lời khai, tình tiết khách quan và các dấu hiệu cụ thể của vụ việc. Không thể chỉ căn cứ vào việc người bị hại đổi ý sau một thời gian ngắn để suy luận rằng đã có ép buộc. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá toàn diện bối cảnh rút đơn, quan hệ giữa các bên, diễn biến sau khi rút đơn và các chứng cứ liên quan.

Nếu có căn cứ xác định đơn rút yêu cầu được lập trong điều kiện bị đe dọa, khống chế hoặc bị tác động trái pháp luật, việc rút yêu cầu không làm phát sinh hậu quả đình chỉ theo nghĩa chấm dứt triệt để. Khi đó, vụ án tiếp tục được giải quyết và người bị hại có quyền thể hiện lại ý chí yêu cầu khởi tố. Đây là cơ chế bảo vệ người bị hại trước các hành vi can thiệp bất hợp pháp vào quyền tố tụng.

Ý nghĩa thực tiễn của quy định

Quy định tại Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cân bằng giữa hai giá trị: tôn trọng ý chí của người bị hại và bảo đảm xử lý tội phạm đúng pháp luật. Một mặt, pháp luật cho phép người bị hại chủ động chấm dứt việc yêu cầu khởi tố trong những trường hợp luật định. Mặt khác, pháp luật không công nhận việc rút yêu cầu nếu nó là kết quả của sự cưỡng ép, qua đó ngăn ngừa hiện tượng thỏa hiệp bất chính hoặc đe dọa làm sai lệch quá trình tố tụng.

Về thực hành, người bị hại cần được giải thích rõ hậu quả pháp lý trước khi rút yêu cầu khởi tố để bảo đảm sự tự nguyện và nhận thức đầy đủ. Cơ quan tiến hành tố tụng cũng phải thận trọng khi tiếp nhận đơn rút yêu cầu, nhất là trong các vụ án có dấu hiệu xung đột lợi ích, phụ thuộc kinh tế hoặc quan hệ thân thuộc giữa các bên. Chỉ khi bảo đảm đúng ý chí thực sự của người bị hại, quyết định đình chỉ mới đáp ứng yêu cầu pháp lý và tính ổn định tố tụng.

Kết luận

Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị hại đã rút yêu cầu khởi tố thì về nguyên tắc không được yêu cầu lại. Ngoại lệ duy nhất là trường hợp việc rút yêu cầu trước đó diễn ra do bị ép buộc, cưỡng bức; khi đó, yêu cầu lại được chấp nhận và cơ quan tiến hành tố tụng phải tiếp tục giải quyết vụ án. Vì vậy, mấu chốt pháp lý không nằm ở việc đã rút đơn hay chưa, mà nằm ở tính tự nguyện thực sự của việc rút đơn.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Điều 155.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, các quy định về tội phạm khởi tố theo yêu cầu của bị hại.
• Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP về hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLTTHS (nếu liên quan đến thực tiễn tố tụng).
• Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam của các cơ sở đào tạo luật.
• Các bài nghiên cứu chuyên ngành về khởi tố theo yêu cầu của bị hại và cơ chế đình chỉ vụ án hình sự.