Người bị bệnh nặng không thể ký tên có lập di chúc được không?

Người bệnh nặng vẫn có quyền lập di chúc nếu còn minh mẫn

Pháp luật dân sự không đặt điều kiện người lập di chúc phải khỏe mạnh. Căn cứ theo khoản 1 Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015, mọi cá nhân thành niên có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình sau khi chết, nếu tại thời điểm lập di chúc họ minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

Vì vậy, tình trạng bệnh nặng không làm mất quyền lập di chúc. Yếu tố quyết định là năng lực nhận thức và ý chí tại thời điểm xác lập di chúc, chứ không phải mức độ nặng nhẹ của bệnh. Nếu người bệnh vẫn hiểu rõ việc mình đang làm, nhận thức được tài sản và người thừa kế, di chúc vẫn có giá trị pháp lý khi đáp ứng đúng hình thức luật định.

Không thể ký tên thì vẫn có thể lập di chúc bằng điểm chỉ

Trường hợp người lập di chúc không ký được, pháp luật cho phép thay chữ ký bằng điểm chỉ. Theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc bằng văn bản của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.

Đối với di chúc được công chứng, khoản 1 Điều 58 Luật Công chứng 2024 quy định người lập di chúc phải tự mình ký hoặc ký và điểm chỉ vào bản di chúc được công chứng. Như vậy, nếu người bệnh không ký được nhưng còn có thể điểm chỉ, việc lập di chúc vẫn thực hiện được theo đúng trình tự công chứng.

Trường hợp không ký được và cũng không điểm chỉ được

Nếu người bệnh không ký được và không điểm chỉ được do tình trạng thể chất, pháp luật vẫn không tước bỏ quyền lập di chúc. Theo khoản 1 Điều 58 Luật Công chứng 2024, trường hợp này phải có người làm chứng khi lập di chúc công chứng. Cơ chế người làm chứng nhằm bảo đảm việc thể hiện ý chí của người lập di chúc được xác nhận khách quan và hạn chế tranh chấp sau này.

Đồng thời, theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc của người bị hạn chế về thể chất phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực. Đây là quy định bắt buộc về hình thức đối với nhóm chủ thể không thể tự ký tên hoặc không thể tự mình xác lập đầy đủ dấu hiệu nhận diện trên văn bản di chúc.

Điều kiện của người làm chứng và giá trị pháp lý của di chúc

Người làm chứng phải đáp ứng điều kiện theo quy định của pháp luật dân sự về làm chứng trong giao dịch dân sự, đồng thời không thuộc trường hợp bị loại trừ do có quyền, lợi ích hoặc nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến nội dung di chúc. Việc lựa chọn người làm chứng là khâu đặc biệt quan trọng vì đây là căn cứ xác thực ý chí tự nguyện của người lập di chúc.

Di chúc chỉ có giá trị khi bảo đảm cả nội dung lẫn hình thức. Nếu người bệnh nặng lập di chúc nhưng không đáp ứng yêu cầu về công chứng, chứng thực, người làm chứng, hoặc không bảo đảm minh mẫn, sáng suốt tại thời điểm lập di chúc, di chúc có nguy cơ bị tuyên vô hiệu toàn bộ hoặc một phần theo các quy định chung của Bộ luật Dân sự 2015 về hiệu lực giao dịch và hiệu lực của di chúc.

Di chúc miệng chỉ áp dụng trong hoàn cảnh đặc biệt

Di chúc miệng không phải là lựa chọn phổ biến cho người bệnh nặng. Theo Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ được chấp nhận khi tính mạng bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Sau khi thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ, và việc xác nhận phải được thực hiện trong thời hạn luật định.

Do đó, nếu người bệnh vẫn còn khả năng lập di chúc bằng văn bản thì phải ưu tiên hình thức văn bản. Việc chọn di chúc miệng khi chưa hội đủ điều kiện pháp luật dễ làm phát sinh tranh chấp và rủi ro vô hiệu khi thừa kế được giải quyết.

Khuyến nghị thực tiễn khi lập di chúc cho người bệnh nặng

Để bảo đảm an toàn pháp lý, nên thực hiện di chúc trước sự chứng kiến của công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực trong khi người lập di chúc còn tỉnh táo và có khả năng thể hiện rõ ý chí. Trường hợp không thể ký tên, cần chuẩn bị phương án điểm chỉ; nếu không điểm chỉ được thì bố trí người làm chứng theo đúng luật. Nội dung di chúc nên ghi rõ tài sản, người được hưởng, phần di sản và các chỉ định cần thiết để tránh cách hiểu khác nhau sau này.

Trong hoàn cảnh sức khỏe suy giảm nhanh, việc trì hoãn lập di chúc thường làm tăng rủi ro pháp lý. Cách làm đúng là xác định sớm hình thức di chúc phù hợp với tình trạng thể chất, bảo đảm đúng thẩm quyền công chứng hoặc chứng thực, đồng thời lưu giữ hồ sơ y tế và tài liệu liên quan để chứng minh năng lực nhận thức tại thời điểm lập di chúc.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, các điều 624, 625, 629, 630, 631.
• Luật Công chứng 2024, Điều 58.
• Nghị định về chứng thực văn bản và giao dịch liên quan đến thừa kế đang có hiệu lực tại thời điểm áp dụng.
• Văn bản hướng dẫn nghiệp vụ công chứng, chứng thực của cơ quan có thẩm quyền hiện hành.
• Tổng hợp thực tiễn tư vấn pháp luật về di chúc của người không thể ký tên tại các cơ sở dữ liệu pháp lý công khai.