Quyền quyết định điều trị cho người bệnh hôn mê

Khung pháp lý về quyết định điều trị đối với người bệnh hôn mê

Trong thực tiễn y khoa, hôn mê là tình trạng người bệnh không thể nhận thức, giao tiếp hoặc tự đưa ra quyết định về việc khám bệnh, chữa bệnh. Vì vậy, vấn đề trọng tâm không phải là người bệnh có đồng ý hay không, mà là pháp luật chỉ định chủ thể nào được quyền thay mặt quyết định trong từng tình huống. Cơ chế này nhằm cân bằng giữa quyền tự chủ thân thể, quyền được bảo vệ tính mạng và yêu cầu can thiệp y tế kịp thời.

Cơ sở pháp lý trung tâm hiện nay là Điều 65 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, cùng với các quy định về người đại diện trong Bộ luật Dân sự 2015. Khi người bệnh không thể tự quyết, pháp luật chuyển trọng tâm sang người đại diện hợp pháp hoặc người có thẩm quyền theo luật chuyên ngành. Đây là cơ chế thay thế ý chí, không phải là sự tước bỏ quyền của người bệnh.

Nguyên tắc chung: ưu tiên nguyện vọng hợp pháp của người bệnh

Nguyên tắc đầu tiên là phải tôn trọng nguyện vọng hợp pháp mà người bệnh đã thể hiện trước đó bằng văn bản hoặc hình thức được pháp luật thừa nhận. Theo khoản 1 Điều 5 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, người bệnh có quyền được tôn trọng, bảo vệ danh dự, nhân phẩm và được quyết định trong việc khám bệnh, chữa bệnh theo quy định của luật. Trong trường hợp người bệnh đã lập nguyện vọng hợp pháp trước khi rơi vào hôn mê, cơ sở y tế phải căn cứ vào nguyện vọng đó để xử lý.

Quy tắc này đặc biệt quan trọng đối với những người có bệnh nền, bệnh mạn tính, hoặc có nguy cơ phải can thiệp ngoại khoa trong tương lai. Nếu văn bản thể hiện ý chí trước đó phù hợp quy định pháp luật, đây là căn cứ trực tiếp để bác sĩ và cơ sở khám bệnh, chữa bệnh thực hiện. Khi đã có nguyện vọng hợp pháp, ý chí này đứng trước ý kiến của người thân nếu có mâu thuẫn.

Người đại diện theo pháp luật có quyền quyết định khi không còn khả năng tự chủ

Nếu người bệnh đang hôn mê mà chưa để lại nguyện vọng hợp pháp, quyền quyết định sẽ thuộc về người đại diện theo quy định tại điểm a, b, c và d khoản 2 Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Đây là nhóm chủ thể được luật chuyên ngành xác định để thay mặt người bệnh trong các trường hợp mất năng lực nhận thức, làm chủ hành vi hoặc không thể tự quyết định. Việc xác định đúng người đại diện có ý nghĩa quyết định đối với tính hợp pháp của việc điều trị hoặc phẫu thuật.

Về nguyên tắc đại diện, theo khoản 1 và khoản 2 Điều 134 Bộ luật Dân sự 2015, đại diện là việc cá nhân, pháp nhân nhân danh và vì lợi ích của cá nhân, pháp nhân khác xác lập, thực hiện giao dịch dân sự. Người mất năng lực hành vi dân sự thì giao dịch dân sự do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện theo khoản 2 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015. Trong bối cảnh điều trị y tế, cơ chế này được vận dụng để bảo đảm người bệnh không bị bỏ mặc chỉ vì không thể tự đưa ra quyết định.

Người đại diện không có quyền quyết định tùy tiện theo ý chí riêng. Mọi quyết định phải đặt lợi ích, sức khỏe và tính mạng của người bệnh lên hàng đầu, đồng thời phù hợp chỉ định chuyên môn của bác sĩ. Nếu có dấu hiệu lạm quyền, cơ sở y tế có trách nhiệm từ chối thực hiện yêu cầu trái pháp luật hoặc trái lợi ích tối cao của người bệnh.

Phẫu thuật và can thiệp xâm nhập cơ thể: phải có sự đồng ý, trừ trường hợp luật cho phép khác

Đối với phẫu thuật hoặc can thiệp có xâm nhập cơ thể, pháp luật đặt ra yêu cầu đồng ý rất chặt chẽ. Theo khoản 1 Điều 65 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, việc phẫu thuật hoặc can thiệp có xâm nhập cơ thể đối với người bệnh chỉ được thực hiện sau khi có sự đồng ý của người bệnh hoặc người đại diện của người bệnh theo quy định của luật. Quy định này thể hiện tính đặc biệt nghiêm ngặt của các thủ thuật xâm lấn vì liên quan trực tiếp đến quyền bất khả xâm phạm về thân thể.

Nếu người bệnh là người thành niên nhưng đang trong tình trạng mất năng lực hành vi dân sự, có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự, thì việc phẫu thuật được thực hiện theo quy định riêng tại Điều 65 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Trường hợp người bệnh trước đó đã có văn bản thể hiện nguyện vọng hợp pháp về khám bệnh, chữa bệnh thì phải ưu tiên thực hiện theo văn bản đó. Nếu chưa có văn bản, cơ sở y tế phải xác định đúng người đại diện để lấy ý kiến.

Trong thực tiễn, sự đồng ý phải được hiểu là sự chấp thuận hợp pháp, có giá trị chứng minh, chứ không chỉ là xác nhận miệng qua điện thoại hoặc qua người không có thẩm quyền. Đối với phẫu thuật quan trọng, hồ sơ bệnh án cần thể hiện rõ căn cứ, người đã đồng ý, thời điểm đồng ý và phạm vi can thiệp.

Trường hợp cấp cứu khẩn cấp: người chịu trách nhiệm chuyên môn được quyết định

Pháp luật dự liệu tình huống người bệnh hôn mê cần can thiệp ngay để tránh tử vong hoặc tổn hại nghiêm trọng. Theo khoản 3 Điều 65 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, trong trường hợp cần áp dụng biện pháp cấp cứu khẩn cấp mà chưa có sự đồng ý của người đại diện của người bệnh thì người chịu trách nhiệm chuyên môn của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh hoặc người trực lãnh đạo của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có quyền quyết định. Đây là ngoại lệ quan trọng nhằm bảo đảm không để thủ tục hành chính làm chậm cứu chữa.

Quyền quyết định trong tình huống này không phải quyền tự do tuyệt đối, mà là thẩm quyền đặc biệt gắn với điều kiện cấp cứu khẩn cấp và nguy cơ thực sự đối với tính mạng hoặc sức khỏe người bệnh. Sau khi hết tình trạng cấp bách, cơ sở y tế vẫn phải tiếp tục thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông tin, ghi nhận hồ sơ và phối hợp với người đại diện. Cơ chế này phản ánh nguyên tắc ưu tiên cứu người trước, hoàn thiện thủ tục sau.

Khi người thân không thống nhất ý kiến thì xử lý thế nào

Trong nhiều vụ việc, người bệnh hôn mê có nhiều người thân cùng xuất hiện nhưng không thống nhất quan điểm về phẫu thuật. Pháp luật không trao quyền đương nhiên cho số đông người thân nếu họ không phải là người đại diện theo quy định. Trường hợp không thống nhất ý kiến, cơ sở y tế phải đối chiếu thẩm quyền của từng chủ thể theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và hồ sơ đại diện hợp pháp.

Nếu người thân đều không có thẩm quyền đại diện phù hợp mà tình trạng bệnh đe dọa trực tiếp tính mạng, khoản 3 Điều 65 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 cho phép người chịu trách nhiệm chuyên môn hoặc người trực lãnh đạo quyết định tiến hành phẫu thuật hoặc can thiệp. Như vậy, sự bất đồng của người thân không thể làm đình trệ cấp cứu trong điều kiện nguy hiểm. Tuy nhiên, đối với các can thiệp không khẩn cấp, cơ sở y tế phải chờ xác định đúng người đại diện hoặc nguyện vọng hợp pháp của người bệnh.

Trình tự áp dụng trên thực tế

Trên phương diện áp dụng, thứ tự xem xét nên được thực hiện theo ba bước. Thứ nhất, kiểm tra người bệnh có để lại văn bản nguyện vọng hợp pháp về điều trị hay không. Thứ hai, nếu không có văn bản, xác định người đại diện hợp pháp theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và Bộ luật Dân sự 2015 để lấy ý kiến. Thứ ba, nếu là cấp cứu khẩn cấp mà không thể chờ ý kiến hợp lệ, người chịu trách nhiệm chuyên môn hoặc người trực lãnh đạo quyết định.

Cách vận hành này bảo đảm hai mục tiêu: giữ đúng quyền tự quyết của người bệnh trong phạm vi còn có thể xác định và không để nguy cơ tử vong tăng lên chỉ vì thiếu chữ ký hoặc chưa kịp liên hệ người đại diện. Về mặt quản trị rủi ro pháp lý, cơ sở y tế phải lưu vết đầy đủ về chẩn đoán, thời điểm cấp cứu, căn cứ pháp luật và người đã ký quyết định. Đây là điều kiện quan trọng để bảo vệ cả người bệnh lẫn đội ngũ y tế.

Kết luận

Người bệnh đang hôn mê không thể tự mình quyết định điều trị hoặc phẫu thuật, nên pháp luật đặt ra cơ chế thay thế ý chí. Thứ tự ưu tiên là nguyện vọng hợp pháp của người bệnh, tiếp đến là người đại diện theo quy định pháp luật, và trong cấp cứu khẩn cấp là người chịu trách nhiệm chuyên môn hoặc người trực lãnh đạo của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh theo khoản 3 Điều 65 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Cách tiếp cận này bảo đảm đồng thời tính nhân đạo, tính hợp pháp và yêu cầu cứu chữa kịp thời.

Tài liệu tham khảo

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, số 15/2023/QH15.
• Bộ luật Dân sự 2015, số 91/2015/QH13.
• Hiến pháp 2013.
• Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.
• Hệ thống văn bản hướng dẫn chuyên môn về hồ sơ bệnh án và đồng ý điều trị.