Người bảo lãnh khoản vay phải trả nợ trong trường hợp nào?

Khái quát về bảo lãnh khoản vay

Theo khoản 1 Điều 335 Bộ luật Dân sự 2015, bảo lãnh là việc người thứ ba cam kết với bên có quyền sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ nếu khi đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Trong quan hệ vay nợ, người bảo lãnh thường chỉ phát sinh trách nhiệm khi bên vay vi phạm nghĩa vụ trả nợ đến hạn.

Bảo lãnh không làm thay đổi chủ thể vay vốn ban đầu. Bên vay vẫn là người có nghĩa vụ chính, còn bên bảo lãnh là chủ thể dự phòng, chỉ bị yêu cầu thực hiện nghĩa vụ khi điều kiện pháp luật hoặc hợp đồng đã được xác lập đầy đủ. Vì vậy, việc đòi nợ từ người bảo lãnh phải căn cứ vào nội dung cam kết bảo lãnh và tình trạng thực hiện nghĩa vụ của bên vay.

Người bảo lãnh phải trả nợ khi nào?

Theo khoản 1 Điều 335 Bộ luật Dân sự 2015, người bảo lãnh phải thực hiện nghĩa vụ thay cho bên vay khi đến hạn mà bên vay không trả nợ hoặc trả không đúng nghĩa vụ. Đây là trường hợp cơ bản và phổ biến nhất, áp dụng khi hợp đồng bảo lãnh không có thỏa thuận giới hạn khác.

Nếu các bên có thỏa thuận rằng người bảo lãnh chỉ phải thực hiện nghĩa vụ khi bên vay không có khả năng thực hiện nghĩa vụ, thì trách nhiệm của người bảo lãnh chỉ phát sinh khi có đủ hai điều kiện: đến hạn mà bên vay không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, và đồng thời xác định được bên vay không có khả năng trả nợ. Quy tắc này được ghi nhận tại khoản 1 Điều 335 Bộ luật Dân sự 2015.

Trong thực tiễn tín dụng, hợp đồng bảo lãnh thường quy định rõ phạm vi và điều kiện yêu cầu trả nợ thay. Khi hợp đồng xác định bảo lãnh vô điều kiện hoặc có cơ chế thanh toán ngay khi vi phạm, người bảo lãnh có thể bị yêu cầu thực hiện nghĩa vụ nhanh hơn so với trường hợp các bên chỉ thỏa thuận bảo lãnh khi bên vay mất khả năng thanh toán.

Phạm vi nghĩa vụ mà người bảo lãnh phải thực hiện

Phạm vi bảo lãnh được quy định tại Điều 336 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, nghĩa vụ bảo lãnh có thể bao gồm nợ gốc, tiền lãi, tiền phạt, tiền bồi thường thiệt hại và lãi trên số tiền chậm trả, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Do đó, người bảo lãnh không chỉ có thể phải trả phần nợ gốc mà còn có thể phải gánh các khoản phát sinh kèm theo nếu hợp đồng xác định như vậy.

Trường hợp bảo lãnh được xác lập để bảo đảm nghĩa vụ phát sinh trong tương lai, trách nhiệm của người bảo lãnh vẫn phải được xác định theo thỏa thuận và giới hạn pháp luật. Nếu hợp đồng không giới hạn rõ, bên nhận bảo lãnh có quyền yêu cầu người bảo lãnh thực hiện đầy đủ phạm vi nghĩa vụ đã cam kết.

Khi nào người bảo lãnh không phải trả nợ?

Người bảo lãnh không phải trả nợ nếu bên vay vẫn thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đúng hạn. Khi chưa phát sinh vi phạm nghĩa vụ của bên vay, nghĩa vụ bảo lãnh chưa đến thời điểm thực hiện. Đây là nguyên tắc nền tảng của chế định bảo lãnh theo khoản 1 Điều 335 Bộ luật Dân sự 2015.

Người bảo lãnh cũng không phải trả nợ ngoài phạm vi đã cam kết. Nếu hợp đồng bảo lãnh chỉ giới hạn ở một khoản nợ nhất định, một kỳ hạn nhất định hoặc một phần nghĩa vụ nhất định, bên nhận bảo lãnh không được mở rộng yêu cầu vượt quá nội dung thỏa thuận. Nguyên tắc này phù hợp với quy định về phạm vi bảo lãnh tại Điều 336 Bộ luật Dân sự 2015.

Hệ quả pháp lý khi bên bảo lãnh không thực hiện nghĩa vụ

Khi đến thời điểm phải trả thay mà người bảo lãnh không thực hiện nghĩa vụ, bên nhận bảo lãnh có quyền yêu cầu thực hiện đúng cam kết và bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ. Trách nhiệm này phát sinh trên nền tảng nghĩa vụ bảo lãnh đã được xác lập hợp pháp theo hợp đồng và quy định của Bộ luật Dân sự.

Trong quan hệ với bên vay, sau khi người bảo lãnh đã thực hiện nghĩa vụ thay, người bảo lãnh thường có quyền yêu cầu bên vay hoàn trả trong phạm vi đã thanh toán, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Cơ chế hoàn trả này bảo đảm rằng bảo lãnh là biện pháp bảo đảm nghĩa vụ chứ không làm chuyển hẳn nghĩa vụ gốc sang cho người bảo lãnh.

Những điểm cần kiểm tra trong hợp đồng bảo lãnh khoản vay

Để xác định chính xác thời điểm phải trả nợ, cần kiểm tra bốn yếu tố: bên bảo lãnh cam kết thay cho ai, nghĩa vụ nào được bảo lãnh, điều kiện phát sinh trách nhiệm, và phạm vi bao gồm những khoản nào. Đây là các nội dung quyết định trực tiếp quyền yêu cầu của bên cho vay và nghĩa vụ của bên bảo lãnh.

Cần đặc biệt xem hợp đồng có quy định “trả thay ngay khi bên vay vi phạm” hay chỉ “trả thay khi bên vay không còn khả năng thanh toán”. Hai cách diễn đạt này dẫn đến thời điểm phát sinh nghĩa vụ bảo lãnh rất khác nhau. Ngoài ra, cần đối chiếu thêm với hợp đồng tín dụng, phụ lục bảo lãnh và các văn bản nhận nợ để tránh hiểu sai phạm vi trách nhiệm.

Kết luận

Người bảo lãnh khoản vay phải trả nợ khi đến hạn mà bên vay không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ; trường hợp các bên thỏa thuận thêm điều kiện về khả năng thanh toán của bên vay thì phải đáp ứng đúng điều kiện đó theo khoản 1 Điều 335 Bộ luật Dân sự 2015. Phạm vi phải trả có thể bao gồm nợ gốc, lãi, phạt và bồi thường thiệt hại theo Điều 336 Bộ luật Dân sự 2015, trừ khi hợp đồng có thỏa thuận khác. Vì vậy, việc đọc kỹ nội dung bảo lãnh là yêu cầu then chốt trước khi xác lập cam kết.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Các tổ chức tín dụng hiện hành.
• Thông tư 39/2016/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng.
• Văn bản hướng dẫn, hợp đồng bảo lãnh và hồ sơ tín dụng liên quan.