Nghĩa vụ quân sự: đối tượng, độ tuổi và thời hạn phục vụ

Khái quát về nghĩa vụ quân sự

Nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ vẻ vang của công dân phục vụ trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Đây là một thiết chế pháp lý vừa mang tính bắt buộc đối với công dân thuộc diện luật định, vừa thể hiện trách nhiệm công dân đối với quốc phòng, an ninh quốc gia. Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 là văn bản trung tâm điều chỉnh các vấn đề về đăng ký, gọi nhập ngũ, phục vụ tại ngũ, phục vụ trong ngạch dự bị và các chế độ, chính sách liên quan.

Trong phạm vi bài viết này, trọng tâm được đặt vào ba vấn đề có ý nghĩa thực tiễn trực tiếp: ai thuộc diện thực hiện nghĩa vụ quân sự, công dân ở độ tuổi nào thì được đăng ký và gọi nhập ngũ, và thời hạn phục vụ tại ngũ được xác định ra sao. Việc nắm chắc các quy định này giúp công dân chủ động thực hiện đúng nghĩa vụ, đồng thời hạn chế nhầm lẫn giữa “đăng ký nghĩa vụ quân sự”, “gọi nhập ngũ” và “phục vụ tại ngũ”.

Đối tượng thực hiện nghĩa vụ quân sự

Đối tượng đăng ký nghĩa vụ quân sự

Theo Điều 12 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, công dân nam đủ 17 tuổi trở lên phải đăng ký nghĩa vụ quân sự. Đối với công dân nữ, pháp luật chỉ đặt ra nghĩa vụ đăng ký khi thuộc khoản 2 Điều 7 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, tức là có ngành, nghề chuyên môn phù hợp yêu cầu của Quân đội nhân dân và đủ 18 tuổi trở lên. Quy định này cho thấy pháp luật phân biệt rõ nghĩa vụ đăng ký theo giới tính và theo tính chất chuyên môn cần thiết cho quốc phòng.

Đăng ký nghĩa vụ quân sự là thủ tục quản lý bắt buộc đối với công dân thuộc diện luật định, nhằm tạo cơ sở cho việc quản lý nguồn tuyển quân. Đây chưa phải là quyết định nhập ngũ, nhưng là điều kiện pháp lý quan trọng để cơ quan có thẩm quyền theo dõi, tuyển chọn và gọi nhập ngũ đúng đối tượng. Trên thực tế, việc không đăng ký hoặc đăng ký không đúng thời hạn có thể dẫn đến xử lý theo quy định về vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng.

Đối tượng được gọi nhập ngũ

Theo Điều 30 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, công dân đủ 18 tuổi được gọi nhập ngũ. Luật đồng thời xác định nguồn tuyển chọn là công dân nam trong độ tuổi gọi nhập ngũ, có đủ tiêu chuẩn về chính trị, sức khỏe, văn hóa và thuộc diện không được tạm hoãn hoặc miễn gọi nhập ngũ theo quy định. Như vậy, không phải mọi công dân đã đăng ký nghĩa vụ quân sự đều đương nhiên phải nhập ngũ ngay, mà việc gọi nhập ngũ còn phụ thuộc vào tiêu chuẩn và chỉ tiêu tuyển quân hằng năm.

Đối với công dân nữ, nghĩa vụ quân sự mang tính chọn lọc hơn, gắn với nhu cầu của quân đội và yêu cầu về chuyên môn. Pháp luật hiện hành không đặt ra cơ chế gọi nhập ngũ đại trà đối với công dân nữ như đối với công dân nam, mà chủ yếu giới hạn ở nhóm có chuyên môn phù hợp và trong các trường hợp pháp luật cho phép. Cách thiết kế này phản ánh sự kết hợp giữa yêu cầu bình đẳng giới và đặc thù tổ chức lực lượng vũ trang.

Độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự

Độ tuổi đăng ký nghĩa vụ quân sự

Độ tuổi đăng ký nghĩa vụ quân sự của công dân nam là từ đủ 17 tuổi trở lên. Đối với công dân nữ có chuyên môn phù hợp yêu cầu của Quân đội nhân dân, độ tuổi đăng ký là từ đủ 18 tuổi trở lên. Quy định này có ý nghĩa chuẩn bị nguồn nhân lực từ sớm, bảo đảm cơ quan quân sự địa phương nắm chắc biến động về nhân thân, học tập, lao động và tình trạng sẵn sàng nhập ngũ của công dân.

Việc đăng ký ở tuổi 17 không đồng nghĩa với việc phải nhập ngũ ngay trong năm đó. Đây là một thủ tục quản lý bắt buộc, còn việc gọi nhập ngũ chỉ đặt ra khi công dân đủ 18 tuổi và đáp ứng đồng thời các điều kiện pháp lý liên quan. Do đó, cần phân biệt rõ giữa “tuổi đăng ký” và “tuổi gọi nhập ngũ” để tránh hiểu sai bản chất của nghĩa vụ quân sự.

Độ tuổi gọi nhập ngũ

Theo Điều 30 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, công dân đủ 18 tuổi được gọi nhập ngũ; độ tuổi gọi nhập ngũ là từ đủ 18 tuổi đến hết 25 tuổi. Đây là độ tuổi gọi nhập ngũ thông thường đối với đa số công dân nam thuộc diện tuyển quân. Trong thời gian này, nếu công dân đủ tiêu chuẩn và không thuộc trường hợp tạm hoãn hoặc miễn gọi nhập ngũ thì có thể được tuyển chọn theo chỉ tiêu hằng năm.

Đối với công dân nam được đào tạo trình độ cao đẳng, đại học mà đã được tạm hoãn gọi nhập ngũ trong thời gian một khóa đào tạo của một trình độ đào tạo, độ tuổi gọi nhập ngũ được kéo dài đến hết 27 tuổi. Quy định này nhằm bảo đảm cơ hội học tập, đồng thời vẫn duy trì khả năng huy động nguồn nhân lực trẻ đã qua đào tạo cho nhiệm vụ quốc phòng. Đây là một điểm rất quan trọng trong thực tiễn xét tuyển và quản lý nghĩa vụ quân sự hiện nay.

Thời hạn phục vụ tại ngũ

Theo Điều 21 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, thời hạn phục vụ tại ngũ trong thời bình của hạ sĩ quan, binh sĩ là 24 tháng. Đây là thời hạn cơ bản áp dụng cho đa số trường hợp nhập ngũ hiện nay. Thời hạn này được tính từ ngày giao, nhận quân; trong trường hợp không giao, nhận quân tập trung thì tính từ ngày đơn vị Quân đội nhân dân tiếp nhận công dân cho đến khi có quyết định xuất ngũ của cấp có thẩm quyền.

Quy định về 24 tháng phục vụ tại ngũ thể hiện sự cân bằng giữa yêu cầu xây dựng quân đội chính quy, tinh nhuệ và quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Trong quá trình phục vụ, hạ sĩ quan, binh sĩ được hưởng các chế độ, chính sách theo quy định của pháp luật về nghĩa vụ quân sự và chính sách hậu phương quân đội. Sau khi hoàn thành thời hạn phục vụ, công dân được xem xét xuất ngũ và trở về địa phương theo trình tự luật định.

Ý nghĩa pháp lý và thực tiễn của các quy định hiện hành

Hệ thống quy định về đối tượng, độ tuổi và thời hạn phục vụ tạo nên một cơ chế tuyển chọn thống nhất, minh bạch và có tính dự báo cao. Việc xác định rõ nhóm công dân phải đăng ký, nhóm có thể bị gọi nhập ngũ và thời hạn phục vụ tại ngũ giúp cơ quan nhà nước tổ chức công tác tuyển quân hiệu quả hơn. Đồng thời, công dân cũng có căn cứ rõ ràng để thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình, nhất là trong bối cảnh việc học tập, lao động và dịch chuyển nhân thân ngày càng đa dạng.

Từ góc độ pháp lý, ba mốc quan trọng cần ghi nhớ là: nam đủ 17 tuổi phải đăng ký nghĩa vụ quân sự; công dân đủ 18 tuổi được gọi nhập ngũ; thời hạn phục vụ tại ngũ trong thời bình là 24 tháng. Riêng nam đã được tạm hoãn do học cao đẳng, đại học thì độ tuổi gọi nhập ngũ kéo dài đến hết 27 tuổi. Những mốc này là nền tảng để áp dụng thống nhất Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 trong thực tiễn.

Kết luận

Nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ pháp lý cơ bản, gắn liền với trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc của công dân. Về đối tượng, công dân nam đủ 17 tuổi trở lên phải đăng ký; công dân nữ chỉ đăng ký khi có chuyên môn phù hợp và đủ 18 tuổi trở lên. Về độ tuổi gọi nhập ngũ, công dân đủ 18 tuổi có thể được gọi, trong đó nam trong độ tuổi từ đủ 18 đến hết 25 tuổi, riêng trường hợp đã tạm hoãn do học cao đẳng, đại học thì đến hết 27 tuổi; thời hạn phục vụ tại ngũ trong thời bình là 24 tháng theo luật định.

Tài liệu tham khảo

• Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015.
• Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2019.
• Nghị định số 13/2016/NĐ-CP ngày 19/02/2016 của Chính phủ.
• Văn bản hợp nhất Luật Nghĩa vụ quân sự do cơ quan có thẩm quyền công bố.
• Điều 7, Điều 12, Điều 21 và Điều 30 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015.