Nghĩa vụ cơ bản của công dân theo Hiến pháp Việt Nam

Cơ sở hiến định của nghĩa vụ công dân

Hiến pháp năm 2013 đặt nền tảng cho chế định nghĩa vụ công dân bằng nguyên tắc: quyền công dân không tách rời nghĩa vụ công dân, mọi người có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác, và công dân có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nước và xã hội theo khoản 1, khoản 2, khoản 3 Điều 15 Hiến pháp 2013. Đây là cách tiếp cận thể hiện rõ tính cân bằng giữa tự do cá nhân với trách nhiệm hiến định, bảo đảm việc thực hiện quyền không làm phương hại lợi ích chung. Về phương diện lý luận, nghĩa vụ công dân không chỉ là yêu cầu đạo đức - chính trị mà còn là chuẩn mực pháp lý có hiệu lực bắt buộc. Từ đó, mọi hành vi của công dân trong đời sống xã hội đều được định hướng bởi khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

Điều 15 còn khẳng định việc thực hiện quyền con người, quyền công dân không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác theo khoản 4 Điều 15 Hiến pháp 2013. Quy định này cho thấy nghĩa vụ công dân không mang tính hình thức mà có chức năng bảo vệ trật tự công, bảo vệ quyền của cộng đồng và bảo vệ nền tảng của Nhà nước. Trong nhà nước pháp quyền, tự do cá nhân được thừa nhận nhưng luôn gắn với giới hạn hiến định. Vì vậy, hiểu đúng nghĩa vụ công dân là điều kiện để thực hiện quyền một cách hợp pháp, có trách nhiệm và bền vững.

Nghĩa vụ tôn trọng pháp luật và quyền của người khác

Nghĩa vụ đầu tiên mang tính nền tảng là nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác theo khoản 2 Điều 15 Hiến pháp 2013. Quy định này đòi hỏi công dân khi thực hiện quyền của mình phải nhận thức đầy đủ ranh giới pháp lý, không được xâm phạm danh dự, nhân phẩm, tài sản, đời sống riêng tư hoặc các quyền hợp pháp khác của chủ thể khác. Về bản chất, đây là nghĩa vụ tương hỗ giữa các cá nhân trong xã hội, bảo đảm sự chung sống hòa bình và công bằng. Nó cũng là cơ sở để hạn chế lạm quyền trong các quan hệ dân sự, hành chính, lao động và xã hội.

Cùng với đó, công dân có nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp luật theo khoản 1 Điều 8 Hiến pháp 2013. Đây là chuẩn mực tối thượng của hành vi pháp lý, thể hiện nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp trong toàn bộ đời sống nhà nước và xã hội. Tuân theo pháp luật không chỉ là tránh vi phạm mà còn bao gồm thái độ chủ động chấp hành, hợp tác và tôn trọng các thiết chế bảo vệ pháp luật. Trong thực tiễn, nghĩa vụ này chi phối từ việc thực hiện nghĩa vụ thuế, nghĩa vụ đăng ký cư trú, bảo đảm an toàn giao thông cho đến chấp hành quyết định hợp pháp của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Việc tuân thủ pháp luật còn gắn với trách nhiệm công dân trong sinh hoạt cộng đồng, bảo vệ trật tự, an toàn xã hội và gìn giữ kỷ cương xã hội theo khoản 2 Điều 14 và khoản 3 Điều 15 Hiến pháp 2013. Khi công dân tôn trọng pháp luật, các quyền hiến định mới có môi trường vận hành ổn định và bình đẳng. Ngược lại, sự coi nhẹ pháp luật sẽ làm suy giảm niềm tin xã hội, gia tăng tranh chấp và cản trở quản trị quốc gia. Do đó, nghĩa vụ tuân pháp luật là hạt nhân của tư cách công dân trong nhà nước pháp quyền.

Trung thành với Tổ quốc và bảo vệ quốc gia

Nghĩa vụ trung thành với Tổ quốc được xác định tại khoản 1 Điều 44 Hiến pháp 2013. Đây là nghĩa vụ chính trị - pháp lý đặc biệt, gắn với lòng trung thành đối với chế độ hiến định, độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia. Khác với những nghĩa vụ mang tính phổ quát trong đời sống dân sự, nghĩa vụ này phản ánh mối quan hệ trực tiếp giữa công dân với vận mệnh của đất nước. Bảo vệ Tổ quốc vì thế không chỉ là trách nhiệm của lực lượng vũ trang mà là bổn phận hiến định của mọi công dân.

Hiến pháp còn ghi nhận nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc qua chế định quốc phòng. Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 64 Hiến pháp 2013, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa là sự nghiệp của toàn dân, và công dân có nghĩa vụ làm nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân. Quy định này xác lập mô hình quốc phòng toàn dân, trong đó sức mạnh bảo vệ đất nước được xây dựng từ toàn xã hội chứ không chỉ từ quân đội thường trực. Tính bắt buộc của nghĩa vụ quân sự đồng thời thể hiện nguyên tắc bình đẳng trong việc chia sẻ trách nhiệm quốc gia giữa các công dân đủ điều kiện theo luật định.

Luật Quốc phòng 2018 tiếp tục cụ thể hóa tại khoản 1 và khoản 2 Điều 5 Luật Quốc phòng 2018, theo đó bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân; công dân có nghĩa vụ trung thành với Tổ quốc, thực hiện nghĩa vụ quân sự, tham gia dân quân tự vệ, xây dựng nền quốc phòng toàn dân và chấp hành biện pháp của Nhà nước, người có thẩm quyền trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng. Cách thiết kế này cho thấy bảo vệ Tổ quốc không phải khái niệm trừu tượng mà là chuỗi nghĩa vụ pháp lý cụ thể, được pháp luật hóa bằng các cơ chế tổ chức, huy động và phối hợp. Đồng thời, Luật Quốc phòng 2018 cũng khẳng định công dân được tuyên truyền, phổ biến đường lối, chính sách và được trang bị kiến thức, kỹ năng về phòng thủ dân sự theo khoản 3 Điều 5 Luật Quốc phòng 2018, qua đó nhấn mạnh yếu tố chủ động, phòng ngừa và chuẩn bị xã hội cho nhiệm vụ bảo vệ đất nước.

Nghĩa vụ quân sự và ý nghĩa thực thi

Nghĩa vụ quân sự là hình thức thực hiện trực tiếp nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc của công dân. Theo khoản 1 Điều 4 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ vẻ vang của công dân phục vụ trong Quân đội nhân dân; việc thực hiện nghĩa vụ quân sự bao gồm phục vụ tại ngũ và phục vụ trong ngạch dự bị của Quân đội nhân dân. Sau các sửa đổi, bổ sung có hiệu lực đến năm 2026, quy định này vẫn là nền tảng pháp lý hiện hành để xác định trách nhiệm nhập ngũ, đăng ký, sẵn sàng phục vụ và quản lý nguồn dự bị. Tính chất “vẻ vang” của nghĩa vụ quân sự khẳng định đây vừa là bổn phận pháp lý vừa là giá trị công dân.

Về phương diện quản lý nhà nước, nghĩa vụ quân sự được triển khai bằng quy trình đăng ký, khám sức khỏe, xét duyệt, gọi nhập ngũ và quản lý công dân trong ngạch dự bị theo Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 và các văn bản sửa đổi liên quan. Từ ngày 01/7/2025, việc đăng ký nghĩa vụ quân sự lần đầu đã được điều chỉnh theo hướng cho phép thực hiện trực tuyến hoặc trực tiếp tại cơ quan đăng ký nghĩa vụ quân sự theo Điều 15 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 98/2025/QH15. Việc hiện đại hóa phương thức đăng ký không làm thay đổi bản chất bắt buộc của nghĩa vụ, mà chỉ thay đổi cách thức thực hiện để thuận lợi hơn cho công dân và cơ quan quản lý.

Thực thi nghĩa vụ quân sự nghiêm túc góp phần củng cố sức mạnh quốc phòng, tăng cường ý thức công dân và hình thành kỷ luật xã hội. Ở bình diện rộng hơn, đây là cơ chế pháp lý để biến tinh thần yêu nước thành hành vi cụ thể, có tổ chức và có trách nhiệm. Khi được thực hiện đúng luật, nghĩa vụ quân sự không chỉ phục vụ nhu cầu quốc phòng mà còn bồi đắp bản lĩnh, kỷ cương và năng lực thích ứng của công dân trong đời sống xã hội hiện đại.

Giá trị pháp lý và ý nghĩa xã hội của hệ thống nghĩa vụ hiến định

Hệ thống nghĩa vụ cơ bản của công dân theo Hiến pháp 2013 tạo thành một chỉnh thể thống nhất, trong đó tôn trọng pháp luật, tôn trọng quyền của người khác, trung thành với Tổ quốc và thực hiện nghĩa vụ quân sự đều phục vụ cùng mục tiêu bảo vệ chế độ hiến định và trật tự pháp lý. Các nghĩa vụ này không tồn tại riêng lẻ mà tương tác chặt chẽ với nhau. Tôn trọng pháp luật là nền tảng để bảo đảm các nghĩa vụ khác được thực hiện ổn định; trung thành với Tổ quốc là định hướng giá trị cho các nghĩa vụ quốc phòng; thực hiện nghĩa vụ quân sự là biểu hiện cụ thể của trách nhiệm bảo vệ đất nước.

Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc nhận thức đúng các nghĩa vụ hiến định có ý nghĩa đặc biệt đối với giáo dục công dân, quản lý xã hội và bảo đảm an ninh quốc gia. Nghĩa vụ công dân không đối lập với quyền công dân; ngược lại, chúng là hai mặt của cùng một thiết chế hiến định. Một xã hội chỉ có thể vận hành lành mạnh khi quyền được bảo đảm bằng pháp luật và nghĩa vụ được thực thi nghiêm túc. Vì vậy, hiểu và chấp hành đầy đủ các nghĩa vụ cơ bản theo Hiến pháp là tiêu chí cốt lõi của ý thức công dân trong giai đoạn hiện nay.

Kết luận

Từ góc độ hiến pháp học, nghĩa vụ công dân là bộ phận cấu thành không thể tách rời của chế độ quyền và nghĩa vụ cơ bản. Từ việc tôn trọng pháp luật, tôn trọng quyền của người khác đến trung thành với Tổ quốc và thực hiện nghĩa vụ quân sự, mỗi nghĩa vụ đều có cơ sở hiến định rõ ràng và giá trị thực tiễn sâu sắc. Khi công dân thực hiện đúng các nghĩa vụ này, trật tự pháp lý được củng cố, quyền con người được bảo vệ và năng lực phòng vệ quốc gia được tăng cường. Đây là nền tảng để xây dựng một xã hội kỷ cương, an toàn và phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Quốc phòng năm 2018.
• Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015.
• Luật số 98/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của 11 luật về quân sự, quốc phòng.
• Văn bản hợp nhất 80/VBHN-VPQH năm 2025 về Luật Nghĩa vụ quân sự.