Mua bán, sưu tầm và sở hữu cổ vật: giới hạn pháp lý

Khái niệm cổ vật và ý nghĩa của việc xác lập đúng đối tượng pháp luật

Theo khoản 7 Điều 4 Luật Di sản văn hóa 2024, cổ vật là di vật có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học, có từ 100 năm tuổi trở lên. Việc xác định đúng một hiện vật có phải là cổ vật hay không là điểm xuất phát của toàn bộ cơ chế quản lý pháp lý sau đó. Nếu xác định sai đối tượng, giao dịch dân sự, thủ tục sở hữu và trách nhiệm bảo quản đều có thể bị đặt trong trạng thái rủi ro pháp lý. Do đó, với cổ vật, yếu tố tuổi đời chỉ là điều kiện cần; giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học mới là yếu tố quyết định.

Luật Di sản văn hóa 2024 còn phân biệt cổ vật với di vật và bảo vật quốc gia để áp dụng chế độ quản lý tương ứng. Cổ vật không mặc nhiên đồng nhất với hàng hóa thông thường, bởi nó gắn với lợi ích công cộng về bảo tồn di sản. Chính vì vậy, quyền của chủ sở hữu đối với cổ vật luôn được đặt trong giới hạn của các quy định chuyên ngành.

Phạm vi sở hữu riêng đối với cổ vật

Luật Di sản văn hóa 2024 thừa nhận quyền sở hữu riêng đối với di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia và di sản tư liệu trong những trường hợp luật định. Theo quy định về quyền sở hữu riêng, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, di sản tư liệu do một cá nhân hoặc một pháp nhân sưu tầm, lưu giữ có thể thuộc sở hữu riêng; đồng thời, di vật, cổ vật do một cá nhân hoặc một pháp nhân chiếm hữu ngay tình, liên tục, công khai theo quy định của Bộ luật Dân sự cũng được xem xét xác lập quyền sở hữu riêng. Cơ chế này cho thấy pháp luật không loại trừ hoàn toàn quyền sở hữu tư nhân đối với cổ vật. Tuy nhiên, việc xác lập quyền phải dựa trên căn cứ hợp pháp và chứng cứ chứng minh nguồn gốc, quá trình chiếm hữu, lưu giữ.

Trường hợp cổ vật được phát hiện trong lòng đất, dưới lòng nước hoặc trong quá trình tìm kiếm, khai quật theo diện thuộc sở hữu toàn dân, việc xác lập quyền sở hữu tư nhân không diễn ra tự động. Chủ thể phát hiện, giao nộp và cơ quan có thẩm quyền phải tuân thủ quy trình quản lý di sản theo luật chuyên ngành. Đây là giới hạn quan trọng nhất đối với hoạt động săn tìm, mua gom hoặc sưu tầm cổ vật từ các nguồn không rõ ràng.

Điều kiện pháp lý đối với việc mua bán, trao đổi và tặng cho cổ vật

Về nguyên tắc, di vật, cổ vật thuộc các hình thức sở hữu khác được mua bán, trao đổi, tặng cho và để thừa kế theo quy định của pháp luật dân sự và pháp luật di sản văn hóa. Tuy nhiên, quyền định đoạt này không phải là quyền tuyệt đối. Giao dịch chỉ hợp pháp khi chủ thể có quyền đối với cổ vật, hiện vật không thuộc diện cấm lưu thông, và việc chuyển giao không làm phát sinh nguy cơ xâm hại giá trị di sản. Trong thực tiễn, điều này đòi hỏi phải có tài liệu chứng minh nguồn gốc, tình trạng sở hữu và kết quả giám định khi pháp luật yêu cầu.

Đối với cổ vật trong khu vực sở hữu nhà nước, sở hữu của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, pháp luật không cho phép mua bán, tặng cho theo cơ chế thị trường. Những hiện vật này phải được quản lý trong bảo tàng hoặc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền theo chế độ bảo quản nghiêm ngặt. Việc tự ý mua bán, chuyển nhượng hoặc định đoạt loại cổ vật này là hành vi vi phạm pháp luật chuyên ngành.

Giám định và đăng ký là khâu không thể bỏ qua

Luật Di sản văn hóa 2024 đặt ra cơ chế giám định đối với di vật, cổ vật trước khi đăng ký trong những trường hợp luật định. Giám định nhằm xác định đúng giá trị, niên đại, chất liệu, nguồn gốc và tính xác thực của hiện vật. Đây là căn cứ quan trọng để cơ quan quản lý tiếp nhận, ghi nhận và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ sở hữu. Nếu không có giám định, việc giao dịch cổ vật rất dễ phát sinh tranh chấp về chủ thể quyền, tính thật giả và nghĩa vụ bảo quản.

Sưu tầm cổ vật: quyền cá nhân nhưng không phải quyền tùy nghi

Sưu tầm cổ vật là hoạt động được pháp luật thừa nhận trong giới hạn của quyền sở hữu hợp pháp. Chủ thể sưu tầm có thể là cá nhân hoặc pháp nhân, nhưng việc hình thành bộ sưu tập phải dựa trên nguồn hiện vật hợp pháp. Sưu tầm không đồng nghĩa với việc thu gom bằng mọi cách, cũng không làm phát sinh quyền đối với hiện vật có nguồn gốc bất hợp pháp, hiện vật bị khai quật trái phép hoặc hiện vật thuộc diện phải giao nộp cho Nhà nước.

Trong hoạt động sưu tầm, rủi ro pháp lý thường xuất hiện ở ba khâu: mua từ nguồn không rõ xuất xứ, không thực hiện giám định đối với hiện vật có dấu hiệu cổ vật, và không tách bạch giữa cổ vật thuộc sở hữu riêng với cổ vật có nguồn gốc Nhà nước hoặc tổ chức công. Vì vậy, một bộ sưu tập hợp pháp phải có hồ sơ hiện vật, chứng từ chuyển giao, kết quả giám định và các giấy tờ chứng minh quyền sở hữu hoặc quyền chiếm hữu hợp pháp.

Giới hạn đối với xuất khẩu, đưa cổ vật ra nước ngoài

Pháp luật di sản văn hóa đặt ra giới hạn nghiêm ngặt đối với việc đưa cổ vật ra khỏi lãnh thổ Việt Nam. Bảo vật quốc gia thuộc hình thức sở hữu khác chỉ được mua bán, trao đổi, tặng cho và để thừa kế trong nước theo quy định pháp luật; từ đó cho thấy nhóm hiện vật có giá trị đặc biệt không được tự do tham gia lưu thông quốc tế. Đối với cổ vật, mọi hành vi xuất khẩu phải tuân thủ quy định chuyên ngành về xuất khẩu di vật, cổ vật và cơ chế quản lý xuất nhập khẩu tài sản văn hóa.

Trong thực tiễn, việc tự ý mang cổ vật qua biên giới, gửi hàng không khai báo hoặc gắn nhãn hàng hóa thông thường đều tiềm ẩn hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Tùy tính chất, mức độ và giá trị hiện vật, chủ thể vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, bị tịch thu hiện vật, hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định liên quan về buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, đồ vật qua biên giới hoặc xâm phạm chế độ quản lý di sản văn hóa. Vì vậy, cổ vật không thể được xem như tài sản lưu thông tự do trong thương mại quốc tế.

Xử lý đối với cổ vật phát hiện, giao nộp và cổ vật có nguồn gốc không hợp pháp

Luật Di sản văn hóa 2024 quy định rõ việc quản lý, bảo quản, phục chế và xử lý di vật, cổ vật được phát hiện, giao nộp. Khi một cổ vật được phát hiện ngoài phạm vi sở hữu hợp pháp, chủ thể phát hiện không được tùy tiện chiếm giữ, phân tán hoặc đưa vào giao dịch dân sự ngay lập tức. Nghĩa vụ giao nộp và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ giá trị di sản và xác định chủ thể quản lý phù hợp.

Đối với cổ vật không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp, cơ quan có thẩm quyền có căn cứ áp dụng các biện pháp xử lý theo pháp luật di sản văn hóa và pháp luật xử phạt vi phạm hành chính. Điều này đặc biệt quan trọng với cổ vật lưu hành trên thị trường thứ cấp, nơi nguy cơ làm giả giấy tờ, hợp thức hóa nguồn gốc hoặc trà trộn hiện vật khai quật trái phép diễn ra phổ biến. Về mặt pháp lý, giá trị sưu tầm không thể thay thế giá trị chứng minh quyền sở hữu.

Rủi ro pháp lý thường gặp và khuyến nghị tuân thủ

Rủi ro phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa “đang sở hữu thực tế” và “được pháp luật công nhận quyền sở hữu”. Một cá nhân có thể đang giữ hiện vật trong nhiều năm nhưng vẫn không đủ căn cứ pháp lý để bán, tặng cho hoặc mang đi nước ngoài. Rủi ro thứ hai là giao dịch bằng giấy viết tay, không có giám định, không có hồ sơ nguồn gốc và không kiểm tra tình trạng pháp lý của hiện vật. Rủi ro thứ ba là kinh doanh cổ vật nhưng không tách bạch hàng hóa hợp pháp với hiện vật có dấu hiệu thuộc diện quản lý di sản.

Để giảm thiểu rủi ro, người sưu tầm và giao dịch cần thực hiện bốn bước: kiểm tra nguồn gốc hợp pháp, giám định hiện vật khi cần thiết, lập hồ sơ chuyển giao đầy đủ, và chỉ giao dịch trong phạm vi được pháp luật cho phép. Với cổ vật có giá trị lớn hoặc có yếu tố nước ngoài, việc rà soát thêm quy định về hải quan, xuất nhập khẩu và phòng, chống rửa tiền là cần thiết. Trong môi trường pháp lý hiện nay, tính hợp pháp của cổ vật được xác định không chỉ ở giá trị văn hóa mà còn ở chuỗi chứng cứ pháp lý đi kèm.

Kết luận

Mua bán, sưu tầm và sở hữu cổ vật là lĩnh vực giao thoa giữa quyền tài sản và nghĩa vụ bảo tồn di sản văn hóa. Pháp luật Việt Nam hiện hành cho phép sở hữu riêng và giao dịch cổ vật trong những giới hạn chặt chẽ, nhưng đồng thời loại trừ hoàn toàn sự tự do định đoạt đối với các hiện vật thuộc sở hữu nhà nước, hiện vật không rõ nguồn gốc hoặc hiện vật bị kiểm soát đặc biệt. Do đó, mọi quyết định mua, bán, cất giữ hay đưa cổ vật ra khỏi lãnh thổ quốc gia đều phải được đánh giá theo hồ sơ pháp lý cụ thể của từng hiện vật. Chỉ khi chứng minh được nguồn gốc hợp pháp và tuân thủ đúng trình tự chuyên ngành, quyền sưu tầm mới trở thành quyền sở hữu bền vững và an toàn pháp lý.

Tài liệu tham khảo

• Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15.
• Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Nghị định của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo, cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung còn hiệu lực năm 2026.
• Văn bản hợp nhất và hướng dẫn thi hành về quản lý, bảo vệ, bảo quản, giám định di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.
• Quy định của pháp luật về hải quan và quản lý xuất nhập khẩu đối với hiện vật văn hóa.