Chia di sản khi một người thừa kế không hợp tác

Khung pháp lý điều chỉnh việc chia di sản

Việc chia di sản được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt là các quy định về phân chia di sản theo di chúc, theo pháp luật, nguyên tắc hạn chế chia di sản và xử lý trường hợp có người thừa kế mới hoặc có người bị bác bỏ quyền thừa kế. Theo điểm a khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015, nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Theo khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế có quyền yêu cầu phân chia di sản bằng hiện vật; nếu không thể chia đều bằng hiện vật thì được thỏa thuận về việc định giá hiện vật và người nhận hiện vật; nếu không thỏa thuận được thì hiện vật được bán để chia.

Luật Công chứng 2024 tiếp tục ghi nhận quyền yêu cầu công chứng văn bản phân chia di sản của người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Theo khoản 1 và khoản 5 Điều 59 Luật Công chứng 2024, văn bản phân chia di sản là hình thức công chứng phù hợp để xác lập sự thỏa thuận của những người có quyền hưởng di sản, kể cả trường hợp chỉ có một người thừa kế. Khi có tranh chấp hoặc không có sự đồng ý của tất cả chủ thể liên quan, tổ chức hành nghề công chứng không thể thay thế ý chí của người thừa kế bằng một văn bản công chứng trái ý chí của họ.

Bản chất của tình trạng không hợp tác

Không hợp tác thường biểu hiện ở việc không ký văn bản phân chia di sản, không cung cấp giấy tờ cần thiết, không tham gia niêm yết hoặc xác minh, không thống nhất cách định giá, hoặc cố tình kéo dài nhằm ngăn việc sang tên tài sản. Về mặt pháp lý, đây không phải là căn cứ làm mất quyền hưởng di sản của người đó, trừ khi tồn tại căn cứ tước quyền thừa kế hoặc từ chối nhận di sản theo luật. Do đó, giải pháp đúng không nằm ở việc “bỏ qua” người không hợp tác, mà ở việc lựa chọn cơ chế pháp luật phù hợp để xác định, phân chia và ghi nhận quyền của các đồng thừa kế còn lại.

Trong thực tiễn, cần phân biệt giữa không hợp tác với tranh chấp thực sự. Nếu người thừa kế chỉ chậm trễ hoặc né tránh ký kết, vụ việc có thể vẫn được giải quyết bằng con đường công chứng khi đủ điều kiện hồ sơ và niêm yết hợp lệ. Nếu họ phản đối quyền thừa kế, phủ nhận di chúc, tranh chấp hàng thừa kế, hoặc tranh chấp tài sản thuộc khối di sản, thì quan hệ này chuyển thành tranh chấp dân sự và phải giải quyết tại Tòa án.

Các cách chia di sản khi không đạt được sự đồng thuận

1. Tiếp tục công chứng văn bản phân chia di sản nếu đủ điều kiện

Khi một người thừa kế không hợp tác nhưng các điều kiện pháp lý để công chứng vẫn được đáp ứng, các đồng thừa kế còn lại có thể nộp hồ sơ yêu cầu công chứng văn bản phân chia di sản. Theo Điều 59 Luật Công chứng 2024, hồ sơ phải có giấy chứng tử hoặc giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết, di chúc nếu thừa kế theo di chúc, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế theo pháp luật và giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng của người để lại di sản nếu tài sản phải đăng ký. Tổ chức hành nghề công chứng thực hiện niêm yết việc thụ lý theo trình tự luật định; nếu không phát sinh tranh chấp trong thời hạn niêm yết và hồ sơ đáp ứng yêu cầu, công chứng viên có thể chứng nhận văn bản phân chia di sản theo đúng phần quyền của các bên tham gia.

Phương án này chỉ hiệu quả khi người không hợp tác không phải là người bắt buộc phải cùng ký vì họ đã từ chối nhận di sản, đã có căn cứ loại trừ quyền hưởng, hoặc không thuộc hàng thừa kế liên quan đến phần tài sản đang được xử lý. Nếu họ là đồng thừa kế bắt buộc phải tham gia vào việc thỏa thuận mà không ký, cơ quan công chứng không thể tự thay thế chữ ký của họ để tạo ra sự đồng thuận giả định.

2. Yêu cầu Tòa án chia di sản theo thủ tục tố tụng dân sự

Khi không thể hoàn tất văn bản phân chia di sản do không có sự thống nhất, con đường chuẩn xác là khởi kiện yêu cầu chia di sản tại Tòa án. Theo khoản 5 Điều 26 và Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tranh chấp về thừa kế thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án; người khởi kiện nộp đơn theo quy định của Bộ luật này. Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, Tòa án tiến hành hòa giải theo quy định chung của tố tụng dân sự; nếu hòa giải không thành, vụ án được đưa ra xét xử để xác định hàng thừa kế, di sản, phần hưởng của từng người và phương thức chia.

Đây là cơ chế hữu hiệu nhất khi một người thừa kế cố tình không hợp tác, vì bản án hoặc quyết định có hiệu lực của Tòa án là căn cứ để đăng ký biến động quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở hoặc chuyển giao tài sản theo phần được tuyên. Tòa án cũng có thể giải quyết đồng thời các yêu cầu liên quan như xác định tài sản chung, công nhận di chúc, tuyên vô hiệu giao dịch hoặc giải quyết nghĩa vụ tài sản của người chết để lại trong phạm vi di sản.

3. Chia bằng hiện vật, định giá hoặc bán để chia

Theo khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, ưu tiên đầu tiên là chia bằng hiện vật nếu có thể. Nếu hiện vật không thể chia đều, các đồng thừa kế có quyền thỏa thuận định giá và giao hiện vật cho một hoặc một số người nhận, đồng thời thanh toán chênh lệch cho người còn lại. Khi không thỏa thuận được về giá trị hoặc người nhận tài sản, hiện vật được bán để chia tiền cho những người thừa kế theo phần quyền của họ.

Cách thức này đặc biệt quan trọng đối với nhà đất, xe, cổ phần hoặc tài sản có tính không thể phân chia vật lý theo tỷ lệ quyền sở hữu. Trong trường hợp một người thừa kế ngăn cản việc định giá hoặc ký chuyển nhượng, Tòa án có thể là nơi xác định giá trị tài sản và ấn định cách chia phù hợp với hiện trạng tài sản và quyền lợi của các bên.

4. Xử lý phần của người từ chối nhận hoặc bị loại trừ quyền hưởng

Nếu người thừa kế lập văn bản từ chối nhận di sản theo đúng điều kiện luật định, phần di sản của họ không còn tham gia vào quá trình chia cho họ nữa. Đồng thời, nếu có căn cứ pháp luật để xác định họ không được quyền hưởng di sản, phần tương ứng cũng được xử lý theo quy định về thừa kế. Trong những trường hợp này, sự “không hợp tác” không còn là trở ngại cho việc chia di sản vì vấn đề cốt lõi đã được giải quyết bằng căn cứ pháp lý độc lập.

Ngược lại, nếu họ chỉ im lặng, trì hoãn hoặc không ký, phần quyền hưởng của họ vẫn tồn tại cho đến khi có thỏa thuận hợp lệ hoặc có phán quyết của Tòa án. Vì vậy, không thể coi việc họ không phản hồi là đồng ý, cũng không thể tự ý loại họ khỏi văn bản phân chia di sản.

Trình tự xử lý thực tiễn khi một người thừa kế không hợp tác

Bước đầu tiên là rà soát di chúc, xác định hàng thừa kế, xác định toàn bộ di sản và chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản. Bước tiếp theo là mời tất cả người thừa kế tham gia thỏa thuận phân chia, đồng thời lập hồ sơ công chứng nếu có khả năng hoàn tất thủ tục ngoài Tòa án. Nếu một người không ký, cần xác định rõ họ không ký vì vắng mặt, không liên lạc được, phản đối nội dung hay đang có tranh chấp về quyền hưởng.

Nếu không thể đạt được văn bản thỏa thuận, cần chuyển sang khởi kiện yêu cầu chia di sản, kèm theo chứng cứ về quan hệ thừa kế, giấy tờ tài sản, di chúc, văn bản từ chối nhận di sản nếu có, và tài liệu chứng minh quá trình liên hệ nhưng không đạt kết quả. Sau khi có bản án hoặc quyết định có hiệu lực, cơ quan có thẩm quyền sẽ thực hiện việc đăng ký, sang tên hoặc phân định quyền đối với tài sản theo nội dung phán quyết.

Giới hạn pháp lý cần lưu ý

Không được tự ý chiếm hữu, chuyển nhượng, thế chấp hoặc định đoạt toàn bộ tài sản di sản khi chưa có văn bản phân chia hợp lệ hoặc bản án có hiệu lực. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, quyền của từng người thừa kế chỉ được xác lập rõ sau khi di sản được chia đúng trình tự. Mọi giao dịch được xác lập trái với quyền của đồng thừa kế có nguy cơ bị tranh chấp, bị yêu cầu tuyên vô hiệu hoặc không được cơ quan đăng ký chấp nhận.

Đối với di sản là bất động sản, việc chia bằng hiện vật và sang tên phải gắn với giấy tờ pháp lý của tài sản, bản án hoặc văn bản công chứng hợp lệ, và hồ sơ đăng ký biến động theo quy định của pháp luật đất đai, nhà ở và công chứng. Việc xử lý đúng ngay từ đầu giúp tránh tình trạng một người không hợp tác làm đình trệ toàn bộ quá trình kéo dài nhiều năm.

Kết luận

Khi một người thừa kế không hợp tác, pháp luật Việt Nam không bế tắc mà cung cấp hai trục xử lý rõ ràng: công chứng văn bản phân chia di sản nếu còn đủ điều kiện đồng thuận và hồ sơ hợp lệ; hoặc khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu chia di sản theo bản án có hiệu lực. Căn cứ trung tâm là Điều 659, Điều 660, Điều 661, Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 59 Luật Công chứng 2024, cùng các quy định tương ứng của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về thẩm quyền và trình tự giải quyết tranh chấp. Khi tuân thủ đúng cơ chế này, quyền lợi của các đồng thừa kế được bảo đảm mà không phụ thuộc vào sự trì hoãn của một cá nhân.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Công chứng 2024.
• Quy định về đăng ký biến động, chuyển quyền đối với bất động sản theo pháp luật đất đai hiện hành.
• Các quy định về công chứng văn bản phân chia di sản và niêm yết thụ lý hồ sơ theo Luật Công chứng 2024.