Chăm sóc cha mẹ nhiều năm có được hưởng nhiều di sản hơn không?

Chăm sóc cha mẹ nhiều năm có làm tăng phần di sản không?

Trong pháp luật thừa kế hiện hành, việc một người chăm sóc cha mẹ trong thời gian dài không làm phát sinh một “suất thừa kế ưu tiên” mặc nhiên lớn hơn so với những người thừa kế khác. Quyền hưởng di sản được xác định chủ yếu theo di chúc hợp pháp hoặc theo pháp luật khi không có di chúc. Vì vậy, công sức phụng dưỡng là một tình tiết quan trọng về mặt đạo lý và thực tiễn gia đình, nhưng không phải là căn cứ độc lập để tự động chia thêm di sản.

Nguyên tắc nền tảng là cá nhân có quyền để lại tài sản của mình cho người khác theo ý chí được thể hiện trong di chúc. Theo khoản 1 Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; theo khoản 1 Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế và truất quyền hưởng di sản của người thừa kế. Do đó, nếu cha mẹ muốn ghi nhận công sức của người con đã chăm sóc mình, họ có thể để lại phần di sản lớn hơn cho người đó bằng di chúc hợp pháp.

Trường hợp có di chúc: người chăm sóc có thể được hưởng nhiều hơn nếu được chỉ định

Khi cha mẹ lập di chúc, phần di sản dành cho từng người phụ thuộc vào nội dung di chúc, miễn là di chúc hợp pháp. Người đã chăm sóc cha mẹ nhiều năm có thể được chỉ định hưởng phần lớn hơn, hưởng toàn bộ một số tài sản nhất định, hoặc được giao hưởng di sản theo điều kiện mà pháp luật cho phép. Đây là cơ chế pháp lý phù hợp nhất để ghi nhận công sức phụng dưỡng.

Tuy nhiên, di chúc vẫn phải tôn trọng quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu không được cho hưởng hoặc cho hưởng ít hơn mức đó, trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản hoặc thuộc diện không được quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, ngay cả khi cha mẹ muốn ưu tiên người chăm sóc, vẫn phải tính đến phần di sản bắt buộc của các chủ thể được bảo vệ theo luật.

Trường hợp không có di chúc: chia theo hàng thừa kế và nguyên tắc bằng nhau

Nếu không có di chúc, di sản được chia theo pháp luật. Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết; những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Quy định này cho thấy pháp luật không mặc nhiên dành phần nhiều hơn cho người đã chăm sóc cha mẹ, dù người đó có công sức lớn hơn trên thực tế.

Trong tình huống này, công sức chăm sóc chỉ có ý nghĩa nếu được các đồng thừa kế thỏa thuận với nhau khi phân chia di sản. Nếu các bên đồng ý ghi nhận công sức phụng dưỡng, họ có thể tự thỏa thuận để người chăm sóc nhận phần lớn hơn. Thỏa thuận đó cần được thể hiện rõ ràng, đặc biệt khi di sản là nhà đất hoặc tài sản có đăng ký.

Công sức chăm sóc có được “tính” thành quyền thừa kế trong một số trường hợp đặc biệt không?

Pháp luật không quy định một khoản cộng thêm cố định cho người chăm sóc cha mẹ. Tuy vậy, trong thực tiễn, công sức chăm sóc có thể được xem xét gián tiếp trong các quan hệ tài sản khác. Ví dụ, nếu người con trực tiếp thanh toán chi phí điều trị, chăm sóc, mai táng, quản lý tài sản hoặc gìn giữ tài sản của người để lại di sản, người đó có quyền yêu cầu thanh toán lại các khoản hợp lý từ di sản trước khi chia cho những người thừa kế.

Ngoài ra, nếu một người có nghĩa vụ nuôi dưỡng mà lại không thực hiện nghiêm trọng nghĩa vụ đó, thậm chí còn có hành vi thuộc các trường hợp bị loại trừ quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, thì người đó có thể không được hưởng thừa kế. Ngược lại, việc thực hiện tốt nghĩa vụ phụng dưỡng không tạo ra một “suất thưởng” pháp lý tự động, nhưng là cơ sở để cha mẹ cân nhắc khi lập di chúc hoặc để các đồng thừa kế tôn trọng công sức của người chăm sóc.

Phân biệt giữa công sức chăm sóc và quyền hưởng di sản

Cần phân biệt rõ hai vấn đề: một là quyền hưởng di sản với tư cách người thừa kế; hai là quyền yêu cầu hoàn trả chi phí, công sức hoặc thanh toán nghĩa vụ liên quan đến di sản. Người chăm sóc cha mẹ có thể đồng thời là người thừa kế theo pháp luật, nhưng phần họ nhận được vẫn do quy tắc chia thừa kế quyết định, không tăng chỉ vì đã chăm sóc lâu năm. Nếu muốn được hưởng nhiều hơn, căn cứ vững chắc nhất là di chúc hợp pháp của cha mẹ hoặc sự thỏa thuận giữa các đồng thừa kế.

Trong gia đình có nhiều người con, cách xử lý an toàn pháp lý nhất là cha mẹ lập di chúc rõ ràng, ghi nhận công sức của người trực tiếp phụng dưỡng, đồng thời dự liệu phần của những người thừa kế bắt buộc nếu pháp luật bảo vệ họ. Khi di chúc được lập đúng hình thức và nội dung, tranh chấp sau này sẽ giảm đáng kể.

Kết luận

Người đã chăm sóc cha mẹ nhiều năm không đương nhiên được hưởng nhiều di sản hơn chỉ vì công sức chăm sóc. Phần di sản chỉ tăng khi cha mẹ ghi nhận điều đó trong di chúc hợp pháp hoặc khi các đồng thừa kế thỏa thuận chia khác với nguyên tắc chung. Nếu không có di chúc, di sản được chia theo pháp luật và những người cùng hàng thừa kế được hưởng bằng nhau theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.

Giá trị pháp lý của công sức chăm sóc nằm ở chỗ nó là căn cứ để cha mẹ quyết định khi lập di chúc, là lý do để các bên thỏa thuận phân chia, và là cơ sở để thanh toán các chi phí hợp lý mà người chăm sóc đã bỏ ra cho người để lại di sản. Đây là điểm mấu chốt cần được nhận thức đúng để tránh nhầm lẫn giữa đạo lý gia đình và cơ chế phân chia thừa kế theo luật.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015: Điều 609, Điều 620, Điều 621, Điều 626, Điều 644, Điều 651.
• Luật Công chứng 2014.
• Nghị định 29/2015/NĐ-CP về quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Công chứng.
• Văn bản hướng dẫn và bình luận pháp luật về thừa kế của Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan nghiên cứu pháp lý.
• Học liệu chuyên ngành về thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015.