Vắng mặt tại tòa trong tranh chấp hợp đồng: hậu quả pháp lý

Vắng mặt tại tòa trong tranh chấp hợp đồng: không đồng nghĩa với việc “thoát” vụ kiện

Trong tranh chấp hợp đồng, việc một bên không đến tòa không làm vụ án tự động bị hủy bỏ hay chấm dứt. Tòa án vẫn giải quyết theo trình tự tố tụng nếu đương sự đã được triệu tập hợp lệ và vụ việc đủ điều kiện xét xử. Hậu quả pháp lý phụ thuộc vào việc người vắng mặt là nguyên đơn, bị đơn hay người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, đồng thời phụ thuộc vào lần triệu tập thứ nhất hay thứ hai.

Nguyên tắc chung của tố tụng dân sự là bảo đảm quyền tham gia phiên tòa của đương sự, nhưng cũng bảo đảm việc xét xử không bị kéo dài do việc cố tình vắng mặt. Vì vậy, pháp luật đặt ra cơ chế triệu tập hợp lệ, xét xử vắng mặt, hoãn phiên tòa và đình chỉ một phần yêu cầu trong những trường hợp nhất định. Cách xử lý này thể hiện sự cân bằng giữa quyền tự định đoạt của đương sự và yêu cầu giải quyết tranh chấp kịp thời.

Quy định pháp luật hiện hành về việc vắng mặt tại phiên tòa

Theo khoản 1 Điều 227 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án phải triệu tập hợp lệ đương sự lần thứ nhất; nếu đương sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ vắng mặt thì Tòa án thường phải hoãn phiên tòa, trừ trường hợp có đơn đề nghị xét xử vắng mặt. Đây là mốc tố tụng đầu tiên để xác định việc vắng mặt có dẫn đến xét xử hay chưa.

Theo khoản 2 Điều 227 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, khi Tòa án đã triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà đương sự vẫn vắng mặt, Tòa án xử lý theo từng trường hợp cụ thể. Nếu vắng mặt do sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì Tòa án có thể hoãn phiên tòa; nếu không có lý do đó thì Tòa án tiến hành xét xử vắng mặt theo luật định. Cùng với đó, khoản 1 Điều 228 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép xét xử vắng mặt khi đương sự có đơn đề nghị xét xử vắng mặt.

Nguyên đơn không đến tòa thì có sao không?

Đối với nguyên đơn trong tranh chấp hợp đồng, việc vắng mặt sau khi đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai có hậu quả nghiêm trọng hơn nhiều so với lần triệu tập đầu tiên. Theo điểm c khoản 1 Điều 217 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án đình chỉ giải quyết vụ án nếu nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn vắng mặt, trừ trường hợp họ đề nghị xét xử vắng mặt hoặc vắng mặt vì sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan. Quy định này phản ánh việc nguyên đơn là người khởi động và duy trì yêu cầu khởi kiện.

Hệ quả thực tế là nguyên đơn có thể mất thời gian, chi phí tố tụng và làm chậm việc bảo vệ quyền lợi hợp đồng của mình. Tuy nhiên, nếu có lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan theo luật, nguyên đơn không bị coi là từ bỏ yêu cầu. Trong trường hợp bị đình chỉ, nguyên đơn vẫn có thể khởi kiện lại nếu yêu cầu đó chưa hết thời hiệu và đáp ứng đầy đủ điều kiện khởi kiện theo luật.

Bị đơn không đến tòa thì có bị xử thua ngay không?

Bị đơn vắng mặt không đồng nghĩa với việc bị xử thua ngay, nhưng làm giảm đáng kể khả năng tranh tụng trực tiếp tại phiên tòa. Theo khoản 2 Điều 227 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nếu bị đơn đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì Tòa án tiến hành xét xử vắng mặt bị đơn, trừ trường hợp bị đơn có đơn đề nghị xét xử vắng mặt hoặc có lý do bất khả kháng, trở ngại khách quan. Khi đó, Hội đồng xét xử căn cứ vào chứng cứ đã thu thập trong hồ sơ để ra phán quyết.

Nếu bị đơn có yêu cầu phản tố mà vắng mặt không có đại diện tham gia phiên tòa, hậu quả còn nặng hơn. Theo điểm b khoản 2 Điều 227 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, trường hợp bị đơn có yêu cầu phản tố nhưng vắng mặt mà không có đơn đề nghị xét xử vắng mặt thì Tòa án đình chỉ giải quyết đối với yêu cầu phản tố đó, trừ trường hợp có lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan. Như vậy, bị đơn vẫn bị xét xử đối với yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, đồng thời có thể mất cơ hội được xem xét yêu cầu phản tố của mình.

Ý nghĩa thực tiễn đối với bị đơn

Vắng mặt làm bị đơn mất quyền trực tiếp trình bày, đối chất và phản bác chứng cứ ngay tại phiên tòa. Trong tranh chấp hợp đồng, điều này đặc biệt bất lợi vì các vấn đề về giao kết, thực hiện, vi phạm, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và thanh toán thường phụ thuộc nhiều vào chứng cứ đối ứng. Khi không tham gia phiên tòa, bị đơn phải chịu rủi ro lớn hơn từ việc hồ sơ do nguyên đơn xuất trình trở thành căn cứ chủ yếu để Tòa án xem xét.

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vắng mặt thì xử lý thế nào?

Đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, việc vắng mặt cũng được xử lý theo khoản 2 Điều 227 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nếu họ không có yêu cầu độc lập thì Tòa án tiến hành xét xử vắng mặt khi họ đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn vắng mặt. Nếu họ có yêu cầu độc lập, hậu quả tố tụng được xem xét theo tính chất của yêu cầu đó và tình trạng tham gia phiên tòa.

Điểm quan trọng là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không nên xem việc vắng mặt là “không ảnh hưởng”. Trong nhiều tranh chấp hợp đồng, phán quyết của Tòa án có thể tác động trực tiếp đến quyền nhận tiền, nghĩa vụ hoàn trả, nghĩa vụ giao tài sản hoặc trách nhiệm liên đới. Vì vậy, việc tham gia hoặc gửi đơn đề nghị xét xử vắng mặt là lựa chọn an toàn hơn nếu không thể đến tòa.

Khi nào Tòa án hoãn phiên tòa?

Tòa án hoãn phiên tòa khi có căn cứ luật định, đặc biệt là khi đương sự vắng mặt ở lần triệu tập đầu tiên trong điều kiện pháp luật yêu cầu phải có mặt. Theo khoản 1 Điều 227 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nếu đương sự vắng mặt lần đầu mà không có đơn đề nghị xét xử vắng mặt thì Tòa án thường phải hoãn phiên tòa. Nếu có sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, Tòa án xem xét hoãn để bảo đảm quyền tố tụng của đương sự.

Khái niệm sự kiện bất khả kháng và trở ngại khách quan là căn cứ quan trọng để đánh giá việc vắng mặt có lỗi hay không. Đương sự cần có tài liệu chứng minh rõ ràng, như giấy xác nhận nhập viện, thiên tai, tai nạn, hoặc sự kiện khác làm họ không thể có mặt đúng thời điểm. Nếu không chứng minh được, Tòa án sẽ áp dụng hậu quả tố tụng bất lợi theo quy định.

Đương sự có quyền xin xét xử vắng mặt

Pháp luật không bắt buộc mọi đương sự phải có mặt trong mọi phiên tòa. Theo khoản 1 Điều 228 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có quyền gửi đơn đề nghị Tòa án xét xử vắng mặt. Khi có đơn hợp lệ, Tòa án vẫn mở phiên tòa và xét xử theo hồ sơ, không coi việc đương sự không đến là vi phạm nghĩa vụ tham gia tố tụng.

Cơ chế này đặc biệt hữu ích khi các bên đã thống nhất quan điểm hoặc khi đương sự không thể tham dự vì lý do công việc, sức khỏe, cư trú xa nơi xét xử. Tuy vậy, việc xin xét xử vắng mặt không đồng nghĩa từ bỏ quyền bảo vệ lợi ích của mình. Đương sự vẫn cần chuẩn bị kỹ bản trình bày, chứng cứ và yêu cầu tố tụng để Tòa án xem xét đầy đủ trong hồ sơ vụ án.

Ý nghĩa của việc triệu tập hợp lệ trong tranh chấp hợp đồng

Một phiên tòa chỉ được coi là bảo đảm đúng trình tự khi việc triệu tập hợp lệ được thực hiện đúng luật. Triệu tập hợp lệ là điều kiện tiên quyết để Tòa án được phép xử lý hậu quả pháp lý của việc vắng mặt, bao gồm hoãn phiên tòa, xét xử vắng mặt hoặc đình chỉ yêu cầu phản tố. Nếu việc tống đạt, thông báo không đúng, quyết định tố tụng có thể bị khiếu nại, kháng cáo hoặc xem xét lại theo thủ tục tố tụng.

Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng, vấn đề triệu tập hợp lệ thường quyết định tính ổn định của bản án. Đương sự vì vậy cần theo dõi chặt chẽ giấy triệu tập, thông báo của Tòa án và tình trạng nhận văn bản tố tụng. Việc bỏ lỡ một lần triệu tập có thể chưa phải rủi ro lớn, nhưng bỏ lỡ lần thứ hai thường dẫn đến hậu quả pháp lý rõ rệt.

Kết luận

Trong tranh chấp hợp đồng, một bên không đến tòa không làm vụ án “tự nhiên mất hiệu lực”, mà kéo theo các hậu quả được Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định rất cụ thể. Nguyên đơn có thể bị đình chỉ giải quyết vụ án nếu vắng mặt lần hai; bị đơn có thể bị xét xử vắng mặt và mất lợi thế tranh tụng; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cũng phải chịu hậu quả tương ứng tùy trường hợp. Do đó, tham gia phiên tòa hoặc gửi đơn đề nghị xét xử vắng mặt đúng luật là cách tốt nhất để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong tranh chấp hợp đồng.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.
• Cổng thông tin pháp luật và các bản hợp nhất, văn bản hướng dẫn áp dụng Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đang có hiệu lực năm 2026.
• Án lệ và thực tiễn xét xử về tranh chấp hợp đồng, xét xử vắng mặt đương sự trong tố tụng dân sự.