Ly hôn: khoản vay đứng tên một người là nợ chung hay nợ riêng?

Khái quát về khoản vay đứng tên một người khi ly hôn

Trong thực tiễn ly hôn, tình huống phổ biến là hợp đồng vay, giấy nhận nợ hoặc giao dịch tín dụng chỉ ghi tên vợ hoặc chồng. Tuy nhiên, việc chỉ một người đứng tên không phải là tiêu chí duy nhất để xác định đây là nợ riêng. Pháp luật hôn nhân và gia đình xác định nghĩa vụ tài sản của vợ chồng theo bản chất của giao dịch, mục đích sử dụng khoản tiền và căn cứ phát sinh nghĩa vụ.

Vì vậy, muốn kết luận khoản vay là nợ chung hay nợ riêng, cần đối chiếu đồng thời các quy định về đại diện giữa vợ chồng, nghĩa vụ chung về tài sản và nghĩa vụ riêng về tài sản. Trọng tâm không nằm ở hình thức ghi tên trên giấy vay, mà nằm ở việc khoản tiền được dùng cho ai, phục vụ việc gì, và có sự đồng ý hay hưởng lợi từ cả hai bên hay không.

Cơ sở pháp lý để phân biệt nợ chung và nợ riêng

Theo khoản 1 Điều 24 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, vợ chồng có thể đại diện cho nhau trong việc xác lập, thực hiện giao dịch theo quy định của pháp luật. Theo khoản 1 Điều 30 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, vợ chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau trong việc đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình. Đây là nền tảng để xác định một khoản vay do một người ký nhưng phục vụ gia đình vẫn làm phát sinh trách nhiệm chung.

Theo Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, vợ chồng có nghĩa vụ chung về tài sản đối với các giao dịch do một bên xác lập, thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình; đối với nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung; và các nghĩa vụ khác theo luật. Ngược lại, theo Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, vợ, chồng có nghĩa vụ riêng về tài sản đối với nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do một bên xác lập, thực hiện không vì nhu cầu của gia đình; nghĩa vụ phát sinh từ tài sản riêng; và nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của một bên.

Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án còn áp dụng nguyên tắc xác định tài sản chung, tài sản riêng và nghĩa vụ liên quan để bảo đảm việc chia tài sản và phân định trách nhiệm trả nợ đúng bản chất pháp lý của quan hệ vợ chồng. Cách tiếp cận này phù hợp với hướng dẫn áp dụng pháp luật trong giải quyết vụ việc hôn nhân và gia đình theo Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2024.

Khi nào khoản vay đứng tên một người được coi là nợ chung?

Khoản vay đứng tên một người được xác định là nợ chung khi tiền vay được dùng để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, phục vụ sinh hoạt chung, mua sắm tài sản chung, sửa chữa nhà ở chung, chi trả học phí cho con, chữa bệnh cho thành viên gia đình hoặc duy trì hoạt động kinh tế chung của vợ chồng. Trong các trường hợp này, việc chỉ một người ký tên không làm thay đổi bản chất là nghĩa vụ phát sinh vì lợi ích gia đình.

Nợ chung cũng được xác định khi có căn cứ cho thấy người còn lại biết, đồng ý, cùng bàn bạc hoặc cùng thụ hưởng kết quả từ khoản vay. Nếu khoản tiền vay được đưa vào hoạt động kinh doanh chung, mở rộng nguồn thu chung, hoặc dùng để thanh toán các khoản nợ phục vụ đời sống chung, nghĩa vụ trả nợ sẽ thuộc trách nhiệm chung của vợ chồng. Sau ly hôn, chủ nợ có quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ đối với tài sản chung và, trong phạm vi pháp luật cho phép, yêu cầu người có nghĩa vụ liên đới thực hiện phần trách nhiệm của mình.

Khi nào khoản vay đứng tên một người được coi là nợ riêng?

Khoản vay được xem là nợ riêng khi được xác lập nhằm đáp ứng nhu cầu cá nhân của người đứng tên vay, không phục vụ gia đình và người còn lại không biết, không đồng ý, không hưởng lợi từ khoản vay. Các trường hợp điển hình gồm vay để đầu tư riêng, tiêu dùng cá nhân, thực hiện nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật, hoặc sử dụng cho tài sản riêng của một bên.

Theo Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do một bên xác lập, thực hiện không vì nhu cầu của gia đình là nghĩa vụ riêng. Khi đó, người đứng tên vay phải tự dùng tài sản riêng và phần tài sản được chia của mình để thanh toán, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc có căn cứ chứng minh bên kia cùng tham gia nghĩa vụ. Việc ghi tên một mình trên giấy vay trong trường hợp này phản ánh đúng bản chất là trách nhiệm cá nhân.

Ai phải chứng minh khoản vay là nợ chung hoặc nợ riêng?

Trong tranh chấp ly hôn, bên cho rằng khoản vay là nợ chung phải xuất trình tài liệu chứng minh mục đích vay, cách sử dụng tiền và mối liên hệ với nhu cầu gia đình. Các chứng cứ thường gồm hợp đồng vay, sao kê chuyển tiền, hóa đơn mua sắm, giấy tờ kinh doanh, lời khai của người làm chứng và tài liệu thể hiện sự đồng ý của bên còn lại. Chứng cứ càng rõ thì việc xác định nghĩa vụ càng chính xác.

Ngược lại, nếu một bên cho rằng khoản vay là nợ riêng, bên đó phải chứng minh khoản tiền không phục vụ gia đình, không được sử dụng cho đời sống chung và không có sự đồng thuận hay hưởng lợi của người kia. Trong thực tiễn xét xử, chứng cứ về dòng tiền và mục đích sử dụng thường có giá trị quyết định. Khi không đủ căn cứ xác định là nợ riêng, khoản vay có xu hướng được xem xét theo hướng bảo vệ an toàn pháp lý cho giao dịch và quyền lợi của chủ nợ nếu phù hợp quy định.

Nguyên tắc xử lý khoản vay khi Tòa án giải quyết ly hôn

Khi xác định là nợ chung, Tòa án xem xét nghĩa vụ thanh toán cùng với việc chia tài sản chung của vợ chồng. Việc phân chia nghĩa vụ không nhất thiết luôn theo tỷ lệ bằng nhau, mà gắn với hoàn cảnh của các bên, công sức đóng góp, lỗi của mỗi bên và thỏa thuận hợp pháp nếu có. Nếu một bên đã thanh toán toàn bộ khoản nợ chung, bên đó có quyền yêu cầu bên còn lại hoàn trả phần nghĩa vụ tương ứng theo nguyên tắc nghĩa vụ liên đới.

Khi xác định là nợ riêng, Tòa án không buộc người còn lại gánh nghĩa vụ trả nợ, trừ trường hợp có bảo lãnh, cam kết liên đới hoặc văn bản thỏa thuận khác. Tài sản chung chỉ được sử dụng để thanh toán nợ riêng trong phạm vi pháp luật cho phép và sau khi đã bảo đảm quyền lợi hợp pháp của bên không có nghĩa vụ. Cách xử lý này bảo đảm nguyên tắc bình đẳng giữa vợ chồng và ngăn việc một bên bị gánh trách nhiệm cho giao dịch mà mình không tham gia.

Giá trị thực tiễn của việc thu thập chứng cứ trước khi ly hôn

Trước khi nộp đơn ly hôn hoặc trong quá trình tố tụng, cần rà soát toàn bộ giấy vay, lịch sử chuyển khoản, chứng từ chi tiêu và tài liệu liên quan đến nguồn tiền vay. Việc này giúp xác định chính xác khoản nào là nợ chung, khoản nào là nợ riêng, từ đó xây dựng phương án yêu cầu Tòa án giải quyết phù hợp. Nếu không chuẩn bị chứng cứ kịp thời, việc bảo vệ quyền lợi tài sản sẽ gặp bất lợi rõ rệt.

Đối với người cho vay, việc chứng minh giao dịch đã phục vụ nhu cầu gia đình hoặc đã có sự đồng ý của cả hai vợ chồng là cơ sở quan trọng để bảo đảm khả năng thu hồi nợ. Đối với người vay, việc lưu giữ hồ sơ chứng minh mục đích sử dụng tiền là biện pháp cần thiết để tránh tranh chấp kéo dài. Trong mọi trường hợp, tính minh bạch của giao dịch là yếu tố quyết định khả năng bảo vệ quyền và nghĩa vụ của các bên.

Kết luận

Khoản vay chỉ đứng tên một người vẫn có thể là nợ chung nếu khoản tiền phục vụ nhu cầu thiết yếu hoặc lợi ích chung của gia đình theo Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Ngược lại, nếu khoản vay phát sinh vì mục đích cá nhân, không vì nhu cầu gia đình thì đây là nợ riêng theo Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Việc xác định đúng bản chất pháp lý của khoản vay là điều kiện bắt buộc để phân bổ nghĩa vụ trả nợ công bằng, đúng luật và có căn cứ thi hành sau ly hôn.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP ngày 16/5/2024 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Cổng Công báo Chính phủ về văn bản quy phạm pháp luật.
• Cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Văn phòng Quốc hội và các nguồn luật chính thức có hiệu lực.