Ly hôn khi một bên đang điều trị bệnh tâm thần: ai đại diện tham gia tố tụng?

Khung pháp lý điều chỉnh trường hợp ly hôn khi một bên đang điều trị bệnh tâm thần

Pháp luật Việt Nam không coi việc một người đang điều trị bệnh tâm thần là đương nhiên mất năng lực hành vi dân sự. Chỉ khi Tòa án ra quyết định tuyên bố người đó mất năng lực hành vi dân sự theo khoản 1 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, hoặc tuyên bố là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo khoản 1 Điều 23 Bộ luật Dân sự 2015, thì mới đặt ra cơ chế đại diện, giám hộ tương ứng. Đây là điểm xuất phát bắt buộc để xác định ai có quyền tham gia tố tụng thay mặt họ.

Trong quan hệ hôn nhân, khoản 3 Điều 24 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định vợ, chồng đại diện cho nhau khi một bên mất năng lực hành vi dân sự mà bên kia có đủ điều kiện làm người giám hộ, hoặc khi một bên bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà bên kia được Tòa án chỉ định làm người đại diện theo pháp luật. Tuy nhiên, chính điều luật này cũng đặt ra ngoại lệ rất quan trọng: trong trường hợp một bên vợ, chồng mất năng lực hành vi dân sự mà bên kia có yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn, thì Tòa án phải căn cứ quy định về giám hộ trong Bộ luật Dân sự để chỉ định người khác đại diện cho người bị mất năng lực hành vi dân sự để giải quyết ly hôn. Cơ chế này nhằm loại bỏ xung đột lợi ích giữa hai vợ chồng trong chính vụ án ly hôn.

Về tố tụng, khoản 1 Điều 88 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định nếu có đương sự là người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi mà không có người đại diện hoặc người đại diện theo pháp luật thuộc trường hợp không được đại diện, thì Tòa án phải chỉ định người đại diện để tham gia tố tụng. Đồng thời, khoản 2 Điều 87 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 xác định người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự được xác định theo pháp luật dân sự, còn khoản 3 Điều 87 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 loại trừ việc vợ, chồng đại diện cho nhau khi quyền, lợi ích của họ đối lập nhau trong cùng vụ việc.

Ai đại diện tham gia tố tụng trong vụ án ly hôn?

Nguyên tắc chung là người đại diện tham gia tố tụng phải là người đại diện hợp pháp của đương sự theo quy định của pháp luật dân sự và tố tụng dân sự. Nếu người vợ hoặc chồng đang điều trị bệnh tâm thần nhưng chưa bị Tòa án tuyên mất năng lực hành vi dân sự, thì họ vẫn là đương sự trực tiếp nếu còn khả năng tự mình thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng. Khi đã có quyết định của Tòa án về tình trạng năng lực hành vi dân sự, việc tham gia tố tụng phải tuân theo cơ chế đại diện hoặc giám hộ tương ứng.

Trong trường hợp người bị bệnh tâm thần đã bị tuyên mất năng lực hành vi dân sự, người giám hộ đương nhiên hoặc người giám hộ được cử theo Điều 52, Điều 53 và Điều 54 Bộ luật Dân sự 2015 sẽ thực hiện việc đại diện trong phạm vi pháp luật cho phép. Tuy nhiên, nếu chính người còn lại trong quan hệ vợ chồng là người giám hộ, mà người đó đồng thời là nguyên đơn yêu cầu ly hôn, thì pháp luật không cho phép họ tiếp tục đại diện cho bên bị bệnh trong vụ án này. Khi đó, Tòa án phải chỉ định người đại diện khác để bảo đảm tính khách quan, vô tư của tố tụng.

Người được Tòa án chỉ định có thể là người thân thích khác đáp ứng điều kiện làm giám hộ hoặc đại diện theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, miễn là không thuộc trường hợp bị cấm hoặc có xung đột lợi ích với người được đại diện. Trong thực tiễn, Tòa án thường xem xét cha, mẹ, con thành niên, anh, chị, em ruột hoặc người thân thích khác có đủ điều kiện để cử hoặc chỉ định làm người giám hộ, nhưng việc lựa chọn phải gắn với hồ sơ giám hộ và căn cứ pháp luật cụ thể. Cách xác định này bảo đảm người bệnh vẫn có tiếng nói hợp pháp trong vụ án, dù không thể tự mình trực tiếp tham gia tố tụng.

Trường hợp người bệnh chưa bị tuyên mất năng lực hành vi dân sự

Nếu người đang điều trị bệnh tâm thần chưa có quyết định của Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, thì không thể mặc nhiên xem họ là người mất năng lực. Khi đó, Tòa án phải đánh giá năng lực tham gia tố tụng trên cơ sở tình trạng pháp lý hiện có, chứ không chỉ dựa vào hồ sơ bệnh án. Đây là điểm có ý nghĩa đặc biệt vì chỉ một quyết định y khoa về điều trị tâm thần không làm phát sinh ngay quan hệ đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự.

Trong tình huống này, nếu đương sự vẫn nhận thức được quyền, nghĩa vụ của mình và có thể trình bày ý kiến, Tòa án tiếp tục ghi nhận họ là đương sự trực tiếp. Nếu việc bệnh lý làm cho họ không thể tự bảo vệ quyền lợi trong tố tụng, đương sự hoặc người có quyền lợi liên quan cần yêu cầu Tòa án xem xét thủ tục tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo Bộ luật Dân sự 2015. Chỉ sau khi có quyết định tương ứng, cơ chế đại diện mới được áp dụng ổn định và đúng luật.

Thẩm quyền và trình tự xử lý của Tòa án

Trong vụ án ly hôn có yếu tố người bị bệnh tâm thần, Tòa án phải đồng thời giải quyết quan hệ hôn nhân và vấn đề tư cách tố tụng của người bệnh. Khi nhận thấy đương sự thuộc diện cần đại diện, Tòa án có trách nhiệm yêu cầu bổ sung tài liệu về giám hộ, quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc quyết định về người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Nếu chưa có người đại diện hợp lệ, Tòa án phải thực hiện việc chỉ định theo khoản 1 Điều 88 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Việc chỉ định người đại diện không làm thay đổi bản chất vụ án ly hôn, nhưng bảo đảm cho thủ tục tố tụng có giá trị pháp lý và tránh nguy cơ bản án bị hủy do vi phạm nghiêm trọng thủ tục. Tòa án đồng thời phải bảo đảm quyền trình bày ý kiến, quyền cung cấp chứng cứ và quyền được bảo vệ lợi ích hợp pháp của người bị bệnh. Trong những vụ việc phức tạp, hồ sơ giám định pháp y tâm thần, tài liệu điều trị và quyết định của Tòa án về năng lực hành vi dân sự là các căn cứ then chốt để xác định đúng người đại diện.

Nguyên tắc bảo vệ người bệnh và bảo đảm tính khách quan của tố tụng

Pháp luật đặt ra hàng rào bảo vệ kép: bảo vệ người bị bệnh tâm thần khỏi việc tự mình thực hiện các giao dịch, tố tụng vượt quá khả năng nhận thức; đồng thời ngăn ngừa việc người còn lại trong hôn nhân lợi dụng vai trò vợ hoặc chồng để đại diện cho đối phương trong vụ án có xung đột lợi ích. Vì vậy, quy định tại khoản 3 Điều 24 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và khoản 3 Điều 87 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 phải được áp dụng thống nhất. Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong các vụ ly hôn có yếu tố bệnh tâm thần.

Về mặt học thuật, cơ chế này phản ánh sự chuyển hóa giữa ba chế định: năng lực hành vi dân sự, giám hộ và đại diện trong tố tụng. Bất kỳ sự nhầm lẫn nào giữa “đang điều trị bệnh tâm thần” với “mất năng lực hành vi dân sự” đều dẫn tới sai lệch trong xác định chủ thể tố tụng. Do đó, hồ sơ vụ án phải được xây dựng trên quyết định của Tòa án và quy định về giám hộ, không dựa đơn thuần vào chẩn đoán y khoa.

Kết luận

Khi một bên vợ hoặc chồng đang điều trị bệnh tâm thần, người đại diện tham gia tố tụng ly hôn không phải lúc nào cũng là chính người còn lại trong hôn nhân. Nếu có xung đột lợi ích hoặc nếu người còn lại là nguyên đơn yêu cầu ly hôn, Tòa án phải chỉ định người đại diện khác cho người bị bệnh theo quy định của Bộ luật Dân sự và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Cách xử lý này bảo đảm đồng thời hai giá trị: quyền yêu cầu ly hôn của bên còn lại và quyền được bảo vệ hợp pháp của người đang mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Văn bản, hướng dẫn và bình luận pháp lý chuyên ngành về người đại diện trong tố tụng dân sự.
• Các tài liệu nghiên cứu về giám hộ và năng lực hành vi dân sự trong pháp luật Việt Nam.