Ly hôn khi thiếu căn cước công dân hoặc hộ khẩu: cách xử lý hồ sơ

Cơ sở pháp lý và nguyên tắc xử lý hồ sơ ly hôn

Quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn được xác lập theo Điều 51 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, trong đó vợ, chồng hoặc cả hai đều có quyền yêu cầu ly hôn. Khi thụ lý vụ án, Tòa án áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về khởi kiện, nộp đơn, tiếp nhận và xác minh chứng cứ. Việc không có căn cước công dân hoặc hộ khẩu của vợ/chồng không phải là căn cứ đương nhiên để từ chối giải quyết nếu hồ sơ vẫn đủ thông tin nhận diện và địa chỉ cư trú cần thiết.

Về thẩm quyền, đối với ly hôn đơn phương, Tòa án có thẩm quyền là Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc theo điểm a khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Đối với thuận tình ly hôn, các bên được yêu cầu Tòa án nơi một trong hai bên cư trú, làm việc giải quyết theo khoản 2 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Từ ngày 01/7/2025, khi hệ thống Tòa án được tổ chức theo mô hình mới, việc xác định nơi nộp hồ sơ vẫn dựa trên nguyên tắc thẩm quyền theo nơi cư trú, làm việc của đương sự.

Không có căn cước công dân của vợ/chồng thì nộp hồ sơ ra sao

Pháp luật tố tụng không đặt ra điều kiện bắt buộc phải nộp bản sao căn cước công dân của cả hai vợ chồng ngay từ đầu để Tòa án tiếp nhận đơn khởi kiện. Mục tiêu trọng tâm là phải xác định được họ tên, năm sinh, nơi cư trú, tình trạng hôn nhân và yêu cầu khởi kiện. Nếu thiếu bản sao căn cước của người còn lại, người nộp đơn vẫn có thể nộp hồ sơ kèm theo văn bản trình bày lý do không thu thập được giấy tờ này và đề nghị Tòa án hỗ trợ xác minh.

Trường hợp đương sự của mình không có giấy tờ tùy thân thay thế, hồ sơ nên dùng các tài liệu còn lại để chứng minh nhân thân, như giấy khai sinh, hộ chiếu, giấy xác nhận thông tin về cư trú hoặc tài liệu do cơ quan có thẩm quyền cấp. Căn cứ theo Luật Căn cước 2023 và Luật Cư trú 2020, thông tin về nhân thân và cư trú hiện có thể được tra cứu, xác nhận bằng dữ liệu điện tử và giấy xác nhận của cơ quan công an có thẩm quyền. Vì vậy, thiếu CCCD không đồng nghĩa với việc thiếu khả năng chứng minh tư cách đương sự.

Giấy tờ thay thế căn cước công dân

Nếu không có căn cước công dân, có thể sử dụng hộ chiếu còn giá trị, giấy tờ tùy thân hợp lệ khác hoặc giấy xác nhận thông tin cá nhân do cơ quan có thẩm quyền cấp để bổ sung hồ sơ. Khi nộp đơn, nên đính kèm bản giải trình nêu rõ lý do không xuất trình được CCCD của vợ/chồng còn lại, đồng thời ghi đầy đủ số định danh cá nhân nếu biết. Cách làm này giúp Tòa án có căn cứ ban đầu để tiếp nhận và yêu cầu bổ sung, xác minh thay vì trả lại đơn ngay.

Không có sổ hộ khẩu thì xác định nơi cư trú thế nào

Sổ hộ khẩu không còn là giấy tờ bắt buộc trong hồ sơ ly hôn theo cơ chế quản lý cư trú hiện hành. Việc chứng minh nơi cư trú được thực hiện bằng dữ liệu cư trú, giấy xác nhận thông tin về cư trú, thông tin thường trú/tạm trú hoặc tài liệu khác có giá trị chứng minh nơi cư trú theo Luật Cư trú 2020. Do đó, khi thiếu sổ hộ khẩu, đương sự vẫn có thể nộp hồ sơ nếu xác định được địa chỉ cư trú hoặc nơi làm việc của bị đơn để Tòa án thụ lý đúng thẩm quyền.

Nếu không xác định được chính xác địa chỉ theo hộ khẩu cũ, người nộp đơn cần ghi địa chỉ cư trú thực tế cuối cùng mà mình biết và đề nghị Tòa án xác minh. Trong thực tiễn, Tòa án có thể yêu cầu cơ quan công an nơi cư trú cung cấp thông tin cần thiết để làm rõ địa chỉ bị đơn. Đây là giải pháp đúng hướng trong bối cảnh dữ liệu cư trú đã được số hóa và sổ hộ khẩu giấy không còn là căn cứ chính để xác lập nơi cư trú.

Hồ sơ ly hôn cần chuẩn bị trong trường hợp thiếu giấy tờ

Hồ sơ cơ bản vẫn gồm đơn xin ly hôn theo mẫu, bản chính giấy chứng nhận đăng ký kết hôn, giấy khai sinh của con nếu có, tài liệu về tài sản chung và nợ chung nếu có tranh chấp. Nếu không có bản chính giấy chứng nhận đăng ký kết hôn, phải xin trích lục bản sao từ cơ quan hộ tịch nơi đã đăng ký kết hôn theo quy định của pháp luật hộ tịch hiện hành. Đây là giấy tờ có ý nghĩa quyết định vì Tòa án chỉ giải quyết ly hôn khi xác định được quan hệ hôn nhân hợp pháp.

Với hồ sơ thiếu CCCD hoặc hộ khẩu của bên kia, nên bổ sung văn bản giải trình, giấy xác nhận cư trú, bản chụp tài liệu nhận diện còn lại, và thông tin liên hệ của người bị kiện. Nếu có dữ liệu về nơi làm việc, nơi ở hiện tại, số điện thoại hoặc tài khoản liên lạc, nên cung cấp để hỗ trợ việc tống đạt văn bản tố tụng. Hồ sơ càng rõ về địa chỉ và nhân thân, quá trình thụ lý càng thuận lợi.

Trường hợp đối phương cố tình giữ giấy tờ

Khi một bên cố tình giấu CCCD, hộ khẩu hoặc giấy đăng ký kết hôn, người yêu cầu ly hôn không bị tước quyền nộp đơn. Theo Điều 97 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có quyền đề nghị Tòa án thu thập chứng cứ trong trường hợp mình không thể tự mình thu thập được. Theo Điều 106 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, cơ quan, tổ chức, cá nhân đang quản lý, lưu giữ chứng cứ có trách nhiệm cung cấp theo yêu cầu hợp pháp của Tòa án. Đây là cơ chế pháp lý trực tiếp để xử lý tình huống bên kia không hợp tác.

Trong đơn khởi kiện hoặc văn bản kèm theo, cần nêu rõ đã yêu cầu cung cấp giấy tờ nhưng không được đáp ứng, đồng thời đề nghị Tòa án xác minh nơi cư trú và nhân thân người bị kiện. Nếu thiếu giấy đăng ký kết hôn bản chính, cần ghi rõ nơi đăng ký kết hôn để Tòa án hướng dẫn trích lục. Cách trình bày cụ thể, có căn cứ sẽ giúp tránh việc hồ sơ bị yêu cầu sửa đổi nhiều lần.

Quy trình xử lý của Tòa án khi hồ sơ chưa đủ giấy tờ

Sau khi nhận đơn, Tòa án xem xét tính hợp lệ của đơn và tài liệu kèm theo theo trình tự của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nếu hồ sơ thiếu CCCD hoặc hộ khẩu nhưng vẫn xác định được đương sự và địa chỉ cư trú, Tòa án thường yêu cầu bổ sung, xác minh hoặc hướng dẫn thu thập tài liệu thay thế. Nếu không xác định được bị đơn ở đâu, Tòa án sẽ yêu cầu làm rõ thẩm quyền trước khi thụ lý.

Khi vụ án đã được thụ lý, Tòa án có thể yêu cầu cơ quan công an, Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan, tổ chức liên quan hỗ trợ xác minh thông tin cư trú, nhân thân, giấy tờ hộ tịch. Điều này phản ánh nguyên tắc xét xử dựa trên chứng cứ và bảo đảm quyền khởi kiện của công dân. Vì vậy, thiếu một loại giấy tờ không làm mất toàn bộ giá trị hồ sơ nếu vẫn còn căn cứ khác đủ mạnh để xác minh sự thật vụ việc.

Lưu ý thực tiễn để tránh hồ sơ bị trả lại

Người nộp đơn nên trình bày đầy đủ các thông tin tối thiểu: họ tên, ngày tháng năm sinh, quan hệ vợ chồng, địa chỉ cư trú hoặc làm việc của bị đơn, tình trạng con chung, tài sản chung và yêu cầu cụ thể. Nếu thiếu giấy tờ tùy thân của đối phương, cần kèm theo lời giải trình ngắn gọn, trung thực, tránh bỏ trống thông tin quan trọng. Trường hợp có trích lục cư trú hoặc giấy xác nhận thông tin về cư trú, nên nộp ngay từ đầu để giảm rủi ro bị yêu cầu bổ sung nhiều lần.

Việc chuẩn bị đúng trọng tâm sẽ giúp hồ sơ được tiếp nhận nhanh hơn và hạn chế phát sinh tranh chấp thủ tục. Trong các vụ ly hôn đơn phương, yếu tố mấu chốt không phải là đủ toàn bộ giấy tờ của bên kia, mà là chứng minh được quan hệ hôn nhân, địa chỉ bị đơn và yêu cầu ly hôn có căn cứ. Khi đáp ứng ba nhóm thông tin này, việc thiếu căn cước hoặc hộ khẩu chỉ còn là vấn đề bổ sung kỹ thuật trong hồ sơ.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Cư trú 2020.
• Luật Căn cước 2023.
• Luật Hộ tịch 2014.